Quyền của người biểu diễn là nhóm quyền pháp luật dành cho chính người đứng trên sân khấu — diễn viên, ca sĩ, nhạc công, vũ công, nghệ sĩ múa rối, người kể chuyện — đối với cuộc biểu diễn của họ, tách riêng khỏi quyền của người viết kịch bản hay sáng tác bài hát. Ở Việt Nam, nhóm quyền này nằm trong phần "quyền liên quan đến quyền tác giả" của pháp luật sở hữu trí tuệ, gồm quyền nhân thân (được nêu tên, được giữ hình tượng biểu diễn không bị xuyên tạc) và quyền tài sản (cho hay không cho ghi lại, sao chép, phát sóng, đưa bản ghi tới công chúng).
Khi AI có thể bắt chước giọng hát, tách giọng khỏi bản thu, dựng lại dáng đi và gương mặt từ vài đoạn video, người biểu diễn cần hiểu rõ mình đang nắm trong tay những quyền gì và chỗ nào pháp luật còn bỏ ngỏ. Bài này giải thích theo nguyên lý để bạn đọc hợp đồng, nói chuyện với nhà sản xuất và biết lúc nào cần hỏi luật sư. Số điều luật cụ thể có thể thay đổi qua các lần sửa luật, nên khi cần dẫn chiếu bạn hãy tra văn bản hiện hành.
Người biểu diễn khác tác giả ở đâu
Thử hình dung một đêm cải lương: soạn giả viết kịch bản và lời ca, nhạc sĩ phổ hoặc phối các bài vọng cổ, đạo diễn dàn dựng, rồi các nghệ sĩ đứng trên sàn diễn hát, diễn, múa. Pháp luật nhìn đêm diễn đó thành nhiều lớp quyền chồng lên nhau. Soạn giả có quyền tác giả với kịch bản. Nhạc sĩ có quyền tác giả với phần nhạc. Còn nghệ sĩ đóng vai có quyền của người biểu diễn với chính cuộc trình diễn của mình — cách họ ngân một câu xuống xề, cách họ khóc trên sân khấu, cái nhịp riêng mà không ai sao chép y hệt được.
Sự tách lớp này quan trọng vì nó trả lời câu hỏi người làm nghề hay vướng: "Kịch bản không phải của mình, vậy mình có quyền gì với vở diễn?" Câu trả lời là bạn không có quyền với kịch bản, nhưng bạn có quyền với phần trình diễn. Một người khác muốn thu âm, quay phim, phát lại phần diễn của bạn thì về nguyên tắc phải được bạn cho phép, trừ khi bạn đã chuyển giao quyền đó qua hợp đồng, hoặc rơi vào những trường hợp ngoại lệ luật cho phép.
Ngược lại, quyền của người biểu diễn cũng không cho phép bạn tự ý làm gì cũng được với tác phẩm của người khác. Bạn hát một bài hát đã có tác giả thì việc biểu diễn trước công chúng vẫn phải được tác giả hoặc tổ chức đại diện cho phép theo cơ chế hiện hành. Hai lớp quyền này chạy song song, không cái nào nuốt cái nào.
Thêm một lớp ít được nhắc: khi buổi diễn được ghi lại, nhà sản xuất bản ghi âm, ghi hình cũng có quyền riêng với bản ghi họ đầu tư làm ra, và tổ chức phát sóng có quyền với chương trình phát sóng. Đó là lý do một video biểu diễn đăng lên mạng có thể dính tới bốn, năm chủ thể quyền khác nhau.
Quyền nhân thân: phần không bán được
Quyền được nêu tên. Khi buổi biểu diễn của bạn được giới thiệu, phát sóng, phát hành, bạn có quyền được ghi tên hoặc nghệ danh. Trong thực tế, việc này hay bị bỏ qua ở các đoạn cắt ngắn đăng mạng xã hội, hoặc ở sản phẩm có dùng AI tách giọng rồi ghép vào nền nhạc khác. Bạn hoàn toàn có cơ sở để đề nghị bên đăng tải bổ sung tên mình.
Quyền giữ hình tượng biểu diễn không bị xuyên tạc. Đây là quyền có ý nghĩa lớn nhất trong thời AI. Nếu ai đó lấy giọng hát của bạn, cho AI biến tấu thành một bài có lời lẽ thô tục, hay ghép phần múa của bạn vào một bối cảnh làm người xem hiểu sai về bạn, thì đó có thể là hành vi làm sai lệch hình tượng biểu diễn. Mức độ đến đâu thì bị coi là xâm phạm là chuyện cần đánh giá cụ thể, nhưng nguyên lý thì đã có sẵn.
Không chuyển nhượng được theo cách thông thường. Quyền nhân thân gắn với con người. Bạn có thể ký hợp đồng cho phép nhà sản xuất dùng bản ghi buổi diễn, nhưng nhìn chung không thể "bán" quyền được nêu tên của mình như bán một món hàng. Hợp đồng nào có câu kiểu "người biểu diễn từ bỏ mọi quyền nhân thân" thì bạn nên hỏi kỹ ý định thật của bên kia và nhờ người có chuyên môn đọc.
Còn hiệu lực cả khi bạn đã chuyển giao quyền tài sản. Ngay cả khi bản ghi đã thuộc về nhà sản xuất, việc họ hay bên thứ ba dùng AI chỉnh sửa phần trình diễn của bạn tới mức xuyên tạc vẫn có thể bị phản đối dựa trên quyền nhân thân. Đây là điểm nhiều nghệ sĩ không biết nên tự nghĩ rằng "đã ký rồi thì chịu".
Quyền tài sản: những việc người khác phải xin phép bạn
Quyền tài sản là phần có thể cho phép, cho thuê, chuyển giao và thu tiền. Theo nguyên lý chung của pháp luật sở hữu trí tuệ, người biểu diễn có quyền độc quyền thực hiện hoặc cho phép người khác thực hiện các việc dưới đây đối với cuộc biểu diễn của mình. Tên gọi cụ thể và phạm vi từng quyền bạn nên đối chiếu với văn bản hiện hành.
- Định hình — tức là ghi lại buổi biểu diễn trực tiếp lên một vật mang: thu âm, quay video, chụp liên tục, ghi chuyển động. Đây là cửa đầu tiên; ai ghi lại mà không được phép thì các bước sau đều có vấn đề.
- Sao chép bản định hình — nhân bản đoạn ghi âm, ghi hình ra nhiều bản, kể cả sao chép dạng số.
- Phát sóng hoặc truyền đạt tới công chúng buổi biểu diễn chưa được định hình, ví dụ truyền trực tiếp một đêm diễn lên mạng.
- Phân phối bản gốc hoặc bản sao bản định hình tới công chúng, như bán đĩa, bán bản ghi số.
- Cho thuê thương mại bản định hình, trong những trường hợp luật quy định.
- Hưởng thù lao khi bản ghi được khai thác theo những cách luật có quy định thù lao, tuỳ cơ chế hiện hành.
Điều đáng chú ý là danh sách này được viết từ trước khi AI phổ biến. Nó bảo vệ rất tốt việc chép nguyên bản ghi của bạn, nhưng lại không nói thẳng về việc ai đó dùng bản ghi đó để "học" giọng bạn rồi tạo ra một bài hát hoàn toàn mới mà bạn chưa từng hát. Phần sau bàn chỗ hở này.
Chỗ hở khi AI không chép mà bắt chước
Khi một phần mềm tách giọng bạn ra khỏi bản thu và đem bán, đó vẫn là sao chép bản định hình — rơi gọn vào quyền tài sản đã nói. Nhưng khi một mô hình AI được cho nghe hàng chục bài của bạn, rồi sinh ra một giọng hát mới "nghe rất giống" bạn hát một bài bạn chưa bao giờ hát, thì về mặt kỹ thuật không có đoạn ghi âm nào của bạn bị chép lại trong sản phẩm cuối. Đây là vùng mà pháp luật nhiều nước, kể cả Việt Nam, chưa có câu trả lời dứt khoát.
Hiện có vài hướng lập luận mà giới luật hay nhắc. Hướng thứ nhất nhìn vào khâu đầu vào: việc sao chép các bản ghi để đưa vào huấn luyện mô hình có được phép không, và ai cho phép. Hướng thứ hai nhìn vào quyền đối với hình ảnh và đặc điểm nhân thân: một giọng hát hay gương mặt bị bắt chước để người xem tưởng là bạn có thể xâm phạm quyền nhân thân hoặc quyền đối với hình ảnh theo pháp luật dân sự. Hướng thứ ba nhìn vào cạnh tranh và lừa dối người tiêu dùng: dùng giọng giả để quảng cáo sản phẩm có thể là hành vi gây nhầm lẫn.
Một số nơi trên thế giới đã bắt đầu làm luật riêng hoặc thương lượng điều khoản riêng cho bản sao số của người biểu diễn. Năm 2023, nghiệp đoàn diễn viên Mỹ đình công dài ngày, và việc dùng AI tạo bản sao kỹ thuật số của diễn viên là một trong các điểm thương lượng chính. Ở châu Âu, đạo luật về AI có yêu cầu minh bạch với nội dung giả lập người thật. Những diễn biến này cho thấy hướng đi, nhưng không thay được việc đọc luật Việt Nam hiện hành khi bạn gặp vụ việc cụ thể.
Với người làm nghề, điều thực tế nhất là đừng chờ luật lấp chỗ hở. Hãy đưa câu chữ về AI vào hợp đồng của chính mình, giữ bằng chứng về giọng và hình tượng gốc, và biết cách phản ứng khi phát hiện bị bắt chước. Các bài khác trong danh mục này đi sâu từng việc.
Ai có quyền gì trong một video biểu diễn đăng lên mạng
Ví dụ giả định: một nhóm kịch ở Đà Nẵng diễn một vở hài ngắn có hát chèn một bài hát quen thuộc, một công ty quay dựng lại và đăng lên kênh của mình. Bảng dưới tách các lớp quyền để bạn thấy khi muốn dùng đoạn video đó cho việc khác thì phải hỏi ai.
| Chủ thể | Quyền với cái gì | Liên quan tới AI thế nào |
|---|---|---|
| Người viết kịch bản | Quyền tác giả với kịch bản, lời thoại | AI chuyển thể, viết tiếp kịch bản cần phép của tác giả |
| Nhạc sĩ, người viết lời bài hát chèn | Quyền tác giả với bài hát | Dùng AI phối lại, đổi lời đụng tới quyền tác giả bài hát |
| Diễn viên, ca sĩ trong vở | Quyền của người biểu diễn với phần trình diễn | Tách giọng, ghép mặt, tạo bản sao số đụng quyền người biểu diễn và quyền hình ảnh |
| Công ty quay dựng | Quyền của nhà sản xuất bản ghi hình | Lấy video đưa vào huấn luyện mô hình cần xét quyền của bên ghi hình |
| Đạo diễn, biên đạo | Có thể có quyền tác giả với phần dàn dựng, biên đạo nếu đủ tính sáng tạo | Dùng AI sao chép đội hình, động tác cần cân nhắc quyền này |
Bảng chỉ mang tính sơ đồ. Trong thực tế các bên thường đã ký hợp đồng chuyển giao cho nhau một phần quyền, nên muốn biết ai đang nắm quyền gì bạn phải đọc hợp đồng chứ không chỉ đọc luật.
Những việc người biểu diễn nên làm ngay từ bây giờ
Không cần đợi có tranh chấp mới lo. Một nghệ sĩ tự do, một thành viên đoàn hát hay một sinh viên sân khấu đều có thể làm các bước sau trong một buổi chiều.
- Lập danh sách các bản ghi có phần trình diễn của bạn đang tồn tại: đĩa, video chương trình, clip đăng mạng, bản thu thử. Ghi rõ ai đang giữ từng bản và có hợp đồng hay không.
- Tìm lại các hợp đồng đã ký, đánh dấu những câu nói về "quyền khai thác", "mọi hình thức", "mọi phương tiện hiện có và sẽ có". Đó là những câu có thể bị hiểu là bao gồm cả AI.
- Lưu trữ bản gốc chất lượng tốt nhất của giọng hát, video diễn của bạn ở nơi riêng, có ngày tháng. Khi cần chứng minh một bản giả không phải của mình, bản gốc là căn cứ so sánh.
- Viết sẵn một đoạn ngắn về quan điểm của bạn với việc dùng AI trên giọng nói, hình ảnh của mình, để đưa vào hợp đồng mới hoặc đăng trên trang cá nhân.
- Theo dõi định kỳ tên và nghệ danh của mình trên các nền tảng chia sẻ video, âm nhạc. Phát hiện sớm giúp xử lý nhẹ nhàng hơn.
- Khi có vụ việc cụ thể, chuẩn bị hồ sơ và hỏi luật sư; bạn có thể bắt đầu bằng việc mô tả vụ việc với luật sư trên AI Cố Vấn để biết hướng đi.
Nếu bạn đang làm việc trong một đoàn nghệ thuật, hãy đề nghị đoàn có một văn bản chung về việc dùng AI với bản ghi của nghệ sĩ. Một văn bản chung đỡ cho từng người phải tự thương lượng.
Những hiểu lầm hay gặp trong giới biểu diễn
"Mình được trả cát-xê rồi thì bản ghi là của bên tổ chức." Cát-xê trả cho việc biểu diễn. Việc ghi lại, phát hành, khai thác bản ghi là những quyền khác, chỉ thuộc về bên tổ chức khi hợp đồng nói vậy. Nhiều hợp đồng nói vậy thật, nhưng bạn cần đọc chứ đừng mặc định.
"Đã đăng công khai lên mạng thì ai dùng cũng được." Công khai không có nghĩa là từ bỏ quyền. Một clip bạn tự đăng vẫn là buổi biểu diễn của bạn; người khác tải về để làm dữ liệu cho AI hay ghép vào sản phẩm khác vẫn cần xem xét quyền của bạn và điều khoản của nền tảng.
"AI tạo ra giọng mới thì không phạm gì." Như đã nói ở trên, đây là vùng chưa ngã ngũ, không phải vùng an toàn. Dùng giọng giống một nghệ sĩ có thật để người nghe tưởng là nghệ sĩ đó vẫn có thể bị xử lý theo các hướng khác nhau.
"Chỉ ngôi sao mới cần lo." Nghệ sĩ ít tên tuổi lại dễ bị lấy giọng, lấy hình hơn vì người làm tưởng không ai phát hiện. Diễn viên đoàn tỉnh, vũ công nhóm nhỏ, nghệ nhân đờn ca tài tử đều có lý do để biết quyền của mình.
Câu hỏi thường gặp
Quyền của người biểu diễn kéo dài bao lâu?
Quyền nhân thân như được nêu tên nhìn chung được bảo hộ lâu dài, còn quyền tài sản có thời hạn tính từ khi buổi biểu diễn được định hình hoặc diễn ra, theo quy định hiện hành. Con số cụ thể có thể thay đổi khi luật sửa đổi, nên bạn tra văn bản đang có hiệu lực hoặc hỏi luật sư khi cần chắc chắn.
Diễn viên quần chúng, vũ công hàng sau có quyền của người biểu diễn không?
Về nguyên lý, người thực hiện cuộc biểu diễn đều là người biểu diễn, không phân biệt vai chính hay phụ. Trong thực tế, quyền của người đóng vai phụ thường đã được xử lý trong hợp đồng với đoàn hoặc nhà sản xuất, nên bạn cần đọc hợp đồng đó để biết mình còn giữ những gì.
Nghệ sĩ là nhân viên biên chế của đoàn thì quyền thuộc về ai?
Khi biểu diễn theo nhiệm vụ được giao hoặc theo hợp đồng lao động, một phần quyền tài sản có thể thuộc về đơn vị giao nhiệm vụ theo thoả thuận và quy định. Quyền nhân thân như được nêu tên thì vẫn gắn với bạn. Muốn biết chính xác, hãy xin đoàn văn bản quy định nội bộ và hợp đồng của mình.
Có cần đăng ký mới được bảo hộ quyền của người biểu diễn không?
Quyền liên quan phát sinh khi buổi biểu diễn được thực hiện hoặc được định hình, không phụ thuộc vào thủ tục đăng ký. Việc đăng ký nếu có chỉ giúp thuận tiện chứng minh khi tranh chấp. Lưu giữ bản ghi gốc có ngày tháng cũng là một cách chứng minh rất có ích.
Giọng nói có được bảo vệ như hình ảnh không?
Pháp luật dân sự Việt Nam có quy định riêng về quyền đối với hình ảnh, còn giọng nói chưa được nêu tách bạch theo cách tương tự. Tuy vậy giọng nói gắn với nhân thân và với buổi biểu diễn, nên vẫn có những hướng bảo vệ. Vụ việc cụ thể cần luật sư đánh giá.
Muốn dùng AI tách giọng một ca sĩ để tập hát theo có vi phạm không?
Tập riêng ở nhà, không đăng tải, không khai thác thương mại thường ít rủi ro hơn nhiều so với phát hành. Nhưng ngay khi bạn đăng bản đã tách hoặc bản hát đè lên giọng gốc lên mạng, các quyền của ca sĩ, nhạc sĩ và nhà sản xuất bản ghi đều có thể bị đụng tới.