Một hợp đồng biểu diễn thời AI cần trả lời rõ ba câu: bên kia có được ghi lại và khai thác phần trình diễn của bạn bằng mọi cách không, có được dùng bản ghi để huấn luyện hay tạo ra phiên bản số của bạn không, và nếu có thì với điều kiện, thù lao, thời hạn nào. Phần lớn hợp đồng mẫu đang lưu hành ở các chương trình, đoàn, công ty sản xuất không nhắc tới AI, nhưng lại có những câu rộng tới mức có thể bị hiểu là bao gồm AI.
Bài này giúp diễn viên, ca sĩ, vũ công, người dẫn chương trình và nghệ sĩ tự do đọc hợp đồng với con mắt tỉnh táo hơn: nhận ra câu chữ nguy hiểm, biết đề nghị sửa thế nào, và dùng AI hỗ trợ đọc hợp đồng mà không làm lộ thông tin. Bài không thay cho tư vấn pháp lý; hợp đồng giá trị lớn nên được luật sư đọc trước khi ký.
Những câu chữ cần dừng lại đọc kỹ
Bảng dưới gom các mẫu câu hay gặp trong hợp đồng biểu diễn, hợp đồng ghi hình, hợp đồng quảng cáo, và lý do bạn nên hỏi thêm. Câu chữ thực tế có thể khác, hãy tìm câu có ý tương tự.
| Mẫu câu thường gặp | Vì sao cần cân nhắc | Hướng đề nghị sửa |
|---|---|---|
| "Bên A được toàn quyền khai thác hình ảnh, âm thanh của Bên B dưới mọi hình thức, trên mọi phương tiện hiện có và sẽ có" | Đủ rộng để bao gồm huấn luyện AI, tạo giọng, tạo hình số | Liệt kê cụ thể hình thức, phương tiện; loại trừ rõ việc dùng cho AI tạo sinh |
| "Không giới hạn thời gian và lãnh thổ" | Bạn mất kiểm soát vĩnh viễn với phần trình diễn | Đặt thời hạn và phạm vi cụ thể, có cơ chế gia hạn có thù lao |
| "Bên A được quyền chỉnh sửa, biên tập sản phẩm theo nhu cầu" | Có thể bao gồm chỉnh sửa bằng AI làm thay đổi lời nói, biểu cảm | Chỉnh sửa kỹ thuật thông thường thì được; thay đổi nội dung lời nói, hành động cần bạn đồng ý |
| "Bên A được chuyển giao quyền cho bên thứ ba" | Bản ghi có thể đến tay bên làm AI mà bạn không biết | Chuyển giao phải thông báo, bên nhận chịu cùng giới hạn |
| "Bên B từ bỏ mọi khiếu nại liên quan đến việc sử dụng sản phẩm" | Tước quyền phản đối khi bị xuyên tạc | Giữ quyền phản đối việc sử dụng làm sai lệch hình tượng, xúc phạm danh dự |
Đừng ngại hỏi "câu này có bao gồm việc dùng AI không". Câu trả lời của bên kia, kể cả qua tin nhắn, nên được lưu lại. Nếu họ nói "không bao gồm", hãy đề nghị ghi đúng như vậy vào hợp đồng.
Ghi hình để lưu trữ khác ghi hình để khai thác
Nhiều chương trình ghi hình toàn bộ đêm diễn với lý do lưu trữ, làm tư liệu, nghiệm thu. Đó là nhu cầu chính đáng. Vấn đề là cùng một bản ghi đó, vài năm sau có thể được đem ra khai thác theo cách không ai nghĩ tới lúc ký: cắt thành đoạn ngắn đăng mạng, bán cho nền tảng, hay giờ đây là làm dữ liệu cho AI.
Hợp đồng nên tách rõ mục đích ghi hình. Ghi để lưu trữ nội bộ thì không phát hành. Ghi để phát sóng, phát hành thì ghi rõ kênh, thời hạn. Dùng cho mục đích khác ngoài những gì đã nêu thì phải có thoả thuận mới. Cách viết này không làm khó bên tổ chức trong những việc bình thường, nhưng ngăn được việc bản ghi "trôi" sang những mục đích bạn không đồng ý.
Một điểm hay bị bỏ qua: ảnh hậu trường, video tập, bản thu thử. Những thứ này thường không nằm trong hợp đồng chính nhưng lại là nguồn dữ liệu rất tốt cho AI vì chất lượng cao và đa dạng biểu cảm. Đề nghị hợp đồng nói rõ cả những tư liệu này.
Mẫu điều khoản AI bạn có thể đề nghị
Dưới đây là các ý điều khoản nghệ sĩ có thể đưa vào thương lượng, viết bằng lời thường để bạn chuyển cho người soạn hợp đồng diễn đạt lại theo văn phong pháp lý. Đây là gợi ý tham khảo, không phải mẫu đã được luật sư duyệt.
- Bên tổ chức không sử dụng bản ghi âm thanh, hình ảnh của người biểu diễn để huấn luyện, tinh chỉnh hoặc thử nghiệm bất kỳ hệ thống AI nào, trừ khi có thoả thuận riêng bằng văn bản.
- Bên tổ chức không tạo, không cho phép bên khác tạo giọng nói tổng hợp, hình ảnh số, mô hình ba chiều hay bất kỳ phiên bản giả lập nào của người biểu diễn.
- Mọi chỉnh sửa bằng AI làm thay đổi lời nói, lời hát, biểu cảm, hành động của người biểu diễn trong sản phẩm phải được người biểu diễn duyệt trước.
- Nếu hai bên thoả thuận tạo phiên bản số, thoả thuận đó phải ghi mục đích, thời hạn, thù lao riêng, quyền duyệt nội dung, và nghĩa vụ xoá dữ liệu khi hết hạn.
- Bên tổ chức yêu cầu các bên nhận chuyển giao quyền khai thác tuân thủ các giới hạn trên.
- Khi phát hiện vi phạm, bên tổ chức phối hợp với người biểu diễn để yêu cầu gỡ bỏ.
Bạn có thể không giành được tất cả các ý này, nhất là khi là người mới. Nhưng chỉ cần một hai câu được ghi vào hợp đồng đã khác rất nhiều so với không có gì.
Dùng AI đọc hợp đồng mà không làm lộ thông tin
Chatbot có thể giúp bạn tóm tắt một hợp đồng dài, chỉ ra câu nào rộng, câu nào bất lợi. Nhưng hợp đồng chứa thông tin cá nhân và thương mại, nên làm theo trình tự sau.
- Tạo một bản sao hợp đồng để xử lý, giữ nguyên bản gốc.
- Thay tên các bên bằng "Bên A", "Bên B"; xoá số căn cước, địa chỉ, số tài khoản, số tiền thù lao, tên chương trình chưa công bố.
- Dán từng phần, không cần dán cả hợp đồng một lần. Hỏi theo kiểu: "Đoạn sau trong hợp đồng biểu diễn có câu nào cho phép bên A dùng giọng nói, hình ảnh của bên B để làm sản phẩm AI không? Trích câu và giải thích."
- Hỏi thêm: "Liệt kê những quyền bên B đang chuyển cho bên A theo đoạn này, theo dạng danh sách."
- Đối chiếu từng câu AI trích với văn bản gốc. AI có thể bỏ sót hoặc hiểu sai, nhất là với câu chữ pháp lý tiếng Việt.
- Ghi lại các điểm cần hỏi, mang đi hỏi bên kia hoặc luật sư. Không coi đánh giá của AI là kết luận pháp lý.
Với hợp đồng quảng cáo, đại diện thương hiệu, hợp đồng dài hạn với công ty quản lý, bạn nên trình bày với luật sư — chẳng hạn luật sư trên AI Cố Vấn — trước khi ký, vì những hợp đồng này thường gắn với hình ảnh của bạn trong nhiều năm.
Thương lượng khi bạn là người yếu thế
Hỏi bằng câu cụ thể, không đòi chung chung. Thay vì nói "em không đồng ý dùng AI", hãy hỏi "anh chị có kế hoạch dùng bản ghi này cho AI không, nếu không thì mình ghi thêm một câu cho rõ". Bên kia khó từ chối một câu hỏi hợp lý.
Đi cùng đồng nghiệp. Khi cả nhóm diễn viên cùng đề nghị một điều khoản, bên tổ chức thường dễ chấp nhận hơn so với từng người lẻ. Các đoàn, hội nghề nghiệp có thể soạn một đoạn điều khoản chung cho hội viên.
Đổi thứ khác lấy điều khoản này. Nếu bên kia lo việc giới hạn AI làm khó khâu hậu kỳ, bạn có thể đồng ý cho chỉnh sửa kỹ thuật âm thanh, ánh sáng bằng AI, chỉ giữ lại quyền duyệt với thay đổi nội dung lời nói và hành động.
Ghi lại mọi cam kết miệng. Một tin nhắn xác nhận sau buổi gặp, tóm tắt những gì hai bên đã đồng ý, có giá trị hơn nhiều so với trí nhớ.
Biết lúc nào nên từ chối. Nếu bên kia nhất quyết đòi quyền tạo phiên bản số vô thời hạn, không thù lao riêng, không quyền duyệt, bạn cần cân nhắc kỹ. Một hợp đồng ngắn hạn có thể ảnh hưởng đến cả sự nghiệp về sau.
Hợp đồng với công ty quản lý: nơi quyền về AI dễ trôi đi nhất
Hợp đồng biểu diễn từng đêm thường ngắn và rõ. Hợp đồng với công ty quản lý, công ty đại diện thì khác: nó kéo dài nhiều năm và thường trao cho công ty quyền thay mặt bạn đàm phán, ký kết việc dùng hình ảnh, giọng nói. Nếu hợp đồng quản lý trao quyền đó rộng, công ty có thể ký với bên thứ ba cho phép tạo giọng tổng hợp hay hình ảnh số của bạn mà bạn chỉ biết khi sản phẩm đã phát hành.
Khi đọc hợp đồng quản lý, hãy tìm phần về quyền đại diện và quyền ký thay. Đề nghị thêm một câu: mọi thoả thuận liên quan đến việc dùng giọng nói, hình ảnh, phần trình diễn của nghệ sĩ cho AI đều phải có sự đồng ý trực tiếp bằng văn bản của nghệ sĩ, không do công ty tự quyết. Đồng thời hỏi rõ khi hợp đồng quản lý chấm dứt thì những thoả thuận AI công ty đã ký thay bạn xử lý ra sao, có hết hiệu lực cùng lúc không.
Với nghệ sĩ trẻ ký hợp đồng đào tạo kèm quản lý, phần này càng quan trọng vì thời hạn thường dài và nghệ sĩ ít kinh nghiệm thương lượng. Nếu bạn chưa đủ tuổi thành niên, cha mẹ là người cùng ký và cần đọc kỹ thay bạn.
Với người tổ chức chương trình: viết điều khoản AI để giữ chân nghệ sĩ
Nếu bạn là người tổ chức chương trình nhỏ, nhóm kịch phong trào hay đơn vị sản xuất, việc chủ động đưa điều khoản AI rõ ràng vào hợp đồng có lợi cho chính bạn. Nghệ sĩ tin tưởng hơn, ký nhanh hơn, ít tranh chấp về sau. Bạn chỉ cần xác định thật mình cần gì: quay để lưu trữ, đăng đoạn ngắn quảng bá, phát lại toàn bộ trên kênh riêng. Ghi đúng những gì cần, loại trừ những gì không cần.
Bạn cũng nên kiểm tra các công cụ AI mà đội hậu kỳ, đội truyền thông đang dùng. Một số công cụ chỉnh video, tách giọng, làm phụ đề có điều khoản cho phép bên cung cấp dùng nội dung tải lên. Nếu hợp đồng với nghệ sĩ cam kết không dùng bản ghi cho AI, mà đội của bạn lại tải video lên công cụ như vậy, bạn đang vi phạm cam kết mà không biết. Chọn công cụ có tuỳ chọn không dùng dữ liệu để huấn luyện và kiểm tra lại điều khoản định kỳ.
Câu hỏi thường gặp
Hợp đồng ký từ trước khi có AI có bao gồm việc dùng AI không?
Tuỳ câu chữ và cách diễn giải. Hợp đồng ghi chung chung "mọi hình thức khai thác" có thể bị một bên lập luận là bao gồm, bên kia lập luận là không vì lúc ký không ai nghĩ tới. Khi có tranh chấp, đây là chỗ cần luật sư. Với hợp đồng còn hiệu lực, bạn có thể đề nghị ký phụ lục làm rõ.
Người mới vào nghề có nên đòi điều khoản AI không?
Có thể đề nghị một cách nhẹ nhàng, tập trung vào điều cốt lõi nhất là không tạo phiên bản số và không dùng bản ghi huấn luyện AI. Đề nghị hợp lý, nói rõ lý do, ít khi làm mất cơ hội. Nếu bên kia phản ứng gay gắt với một câu đơn giản như vậy, đó cũng là thông tin đáng giá về họ.
Cát-xê có nên tách riêng phần dùng cho AI không?
Nếu bạn đồng ý cho dùng phần trình diễn với AI, phần đó nên có thù lao riêng, tách khỏi cát-xê biểu diễn, vì nó tạo ra giá trị lâu dài vượt khỏi đêm diễn. Mức thù lao do hai bên thoả thuận; ghi rõ cách tính và thời hạn.
Hợp đồng với nền tảng phát trực tiếp có cần đọc phần AI không?
Có. Điều khoản dịch vụ của nền tảng có thể cho phép họ dùng nội dung bạn đăng cho nhiều mục đích. Đọc phần về quyền với nội dung người dùng tải lên và các tuỳ chọn riêng tư liên quan đến AI, vì các tuỳ chọn này thay đổi theo thời gian.
Có mẫu hợp đồng biểu diễn chuẩn có sẵn điều khoản AI không?
Hiện chưa có một mẫu chung được dùng rộng rãi cho mọi loại hình ở Việt Nam. Một số hội nghề nghiệp và tổ chức quốc tế có tài liệu hướng dẫn tham khảo. Bạn nên tự soạn ý chính theo nhu cầu rồi nhờ luật sư diễn đạt lại cho chặt.