Khi giọng hát của bạn bị AI bắt chước để tạo bài hát, quảng cáo hay đoạn thoại bạn chưa từng thu, bạn có thể dựa vào nhiều hướng bảo vệ cùng lúc: quyền của người biểu diễn với các bản ghi bị dùng làm đầu vào, quyền nhân thân và quyền liên quan đến hình ảnh, danh dự theo pháp luật dân sự, cùng quy định về nội dung giả mạo của nền tảng. Việc cần làm ngay là lưu bằng chứng, báo nền tảng gỡ và chuẩn bị hồ sơ nếu muốn đi tiếp.
Bài này viết cho ca sĩ, nghệ sĩ hát truyền thống, diễn viên lồng tiếng và người đọc truyện, những người có giọng nói là tài sản nghề nghiệp. Đây không phải hướng dẫn tạo giọng nhân bản; trang không dạy giả giọng nghệ sĩ có thật. Pháp luật trong lĩnh vực này đang thay đổi, nên bài chỉ nêu nguyên lý và hướng đi; vụ việc cụ thể cần luật sư.
Vì sao giọng nói là chỗ yếu của nghệ sĩ thời AI
Để nhân bản một giọng nói, công cụ AI hiện nay chỉ cần một lượng bản thu không lớn, và nghệ sĩ biểu diễn lại là những người có nhiều bản thu chất lượng cao nhất trên mạng. Một ca sĩ có vài album, một nghệ sĩ cải lương có hàng chục trích đoạn trên kênh video, một diễn viên lồng tiếng có hàng trăm giờ phim — đều là nguồn liệu sẵn có.
Sản phẩm giả xuất hiện dưới nhiều dạng: bài hát "cover bằng AI" dùng giọng ca sĩ nổi tiếng hát bài khác, đoạn quảng cáo thuốc, mỹ phẩm, ứng dụng vay tiền có giọng nghệ sĩ "giới thiệu", cuộc gọi lừa đảo mạo danh, hay giọng đọc truyện bán trên ứng dụng âm thanh. Mỗi dạng có mức hại khác nhau: cover vui có thể chỉ gây khó chịu, còn quảng cáo sản phẩm có hại có thể làm tổn hại uy tín lâu dài của bạn.
Điều làm việc xử lý khó hơn là người nghe bình thường khó phân biệt. Khi khán giả tin rằng bạn đã quảng cáo một sản phẩm kém chất lượng, họ trách bạn chứ không trách người làm giả. Vì vậy phản ứng nhanh và công khai đúng mực là một phần của việc bảo vệ mình.
Các hướng bảo vệ theo nguyên lý pháp luật
Quyền của người biểu diễn với bản ghi. Nếu sản phẩm giả được làm bằng cách sao chép, tách giọng từ bản ghi buổi biểu diễn của bạn, đó là sử dụng bản định hình cuộc biểu diễn mà không xin phép. Quyền này có thể đã chia sẻ với nhà sản xuất bản ghi qua hợp đồng; khi đó hai bên có lợi ích chung trong việc xử lý.
Quyền nhân thân, danh dự, uy tín. Pháp luật dân sự bảo vệ danh dự, nhân phẩm, uy tín và các quyền nhân thân của cá nhân. Một sản phẩm khiến công chúng tin rằng bạn đã nói hay hát những điều bạn không làm, nhất là nội dung phản cảm, sai sự thật, có thể bị xem xét theo hướng này.
Quyền đối với hình ảnh khi có cả mặt. Nếu sản phẩm giả kết hợp giọng với hình ảnh khuôn mặt bạn, quyền đối với hình ảnh theo pháp luật dân sự được áp dụng trực tiếp: việc sử dụng hình ảnh cá nhân, nhất là vì mục đích thương mại, cần sự đồng ý của người đó.
Quy định về quảng cáo và cạnh tranh. Dùng giọng giả một nghệ sĩ để giới thiệu sản phẩm có thể là quảng cáo gian dối, gây nhầm lẫn. Các quy định về quảng cáo và bảo vệ người tiêu dùng có thể là kênh xử lý, kể cả qua cơ quan quản lý.
Chính sách của nền tảng. Phần lớn nền tảng chia sẻ video, âm nhạc lớn đều có quy định về nội dung giả mạo người thật và cơ chế báo cáo. Đây thường là kênh nhanh nhất để gỡ, dù không giải quyết được trách nhiệm của người làm giả.
Phát hiện bị nhân bản giọng: làm gì trong 48 giờ đầu
Thứ tự dưới đây ưu tiên giữ bằng chứng trước, vì nội dung có thể bị xoá bất cứ lúc nào và khi đó bạn mất căn cứ.
- Ghi lại đường dẫn, tên kênh, tên tài khoản, thời điểm phát hiện. Chụp màn hình trang chứa nội dung, thấy rõ ngày đăng, lượt xem, bình luận.
- Tải hoặc ghi lại chính nội dung giả bằng cách hợp pháp có thể, lưu cùng ngày giờ. Nếu là quảng cáo, chụp cả trang đích mà quảng cáo dẫn tới.
- Nhờ một người khác cùng xem và xác nhận, hoặc cân nhắc lập vi bằng qua đơn vị có chức năng nếu vụ việc nghiêm trọng, để bằng chứng có giá trị cao hơn.
- Báo nền tảng theo đúng mục: mạo danh, nội dung giả mạo người thật, vi phạm quyền. Ghi rõ bạn là người bị giả giọng, kèm bằng chứng nhận dạng nếu nền tảng yêu cầu.
- Báo công ty quản lý, hãng đĩa hoặc đơn vị đang giữ quyền bản ghi của bạn, vì họ cũng có quyền khiếu nại và thường có kinh nghiệm xử lý.
- Đăng một thông báo ngắn trên trang chính thức: nội dung đó không phải của bạn, bạn không quảng cáo sản phẩm đó. Giữ giọng bình tĩnh, không công kích cá nhân khi chưa rõ ai làm.
- Nếu có dấu hiệu lừa đảo chiếm đoạt tài sản người hâm mộ, trình báo cơ quan công an và cảnh báo khán giả.
Sau 48 giờ đầu, nếu nội dung vẫn lan rộng hoặc gây thiệt hại rõ, đó là lúc chuẩn bị hồ sơ để làm việc với luật sư. Bạn có thể trình bày vụ việc với luật sư trên AI Cố Vấn để được tư vấn hướng khởi kiện hay thương lượng.
Phân biệt các dạng sử dụng giọng để quyết định mức phản ứng
Không phải mọi trường hợp đều cần đến luật sư. Bảng gợi ý mức phản ứng tương xứng.
| Dạng sử dụng | Mức hại thường gặp | Phản ứng hợp lý |
|---|---|---|
| Người hâm mộ làm bản cover AI để vui, ghi rõ là AI, không kiếm tiền | Thấp đến trung bình | Nhắn đề nghị gỡ hoặc ghi rõ hơn; nêu quan điểm của bạn với cover AI |
| Kênh đăng hàng loạt bài cover AI giọng bạn, có bật kiếm tiền | Trung bình đến cao | Báo nền tảng theo mục vi phạm quyền, phối hợp hãng đĩa |
| Quảng cáo sản phẩm dùng giọng bạn giới thiệu | Cao | Lưu bằng chứng kỹ, báo nền tảng, thông báo công khai, hỏi luật sư |
| Nội dung phản cảm, chính trị, xúc phạm gán cho bạn | Rất cao | Lưu bằng chứng, báo nền tảng, cân nhắc trình báo, làm việc với luật sư |
| Cuộc gọi giả giọng bạn hỏi vay tiền người quen | Rất cao | Cảnh báo người quen ngay, trình báo công an |
Bảng chỉ là gợi ý. Có nghệ sĩ chấp nhận cover AI như một hình thức người hâm mộ yêu mến, có người không chấp nhận dưới bất kỳ hình thức nào. Cả hai quan điểm đều chính đáng; điều quan trọng là bạn nói rõ quan điểm của mình để người khác biết.
Phòng từ trước: hợp đồng, bản ghi và lời tuyên bố
Cách bảo vệ hiệu quả nhất là chặn từ khâu hợp đồng. Khi ký với hãng đĩa, nhà sản xuất chương trình, đơn vị lồng tiếng, hãy đọc kỹ câu chữ về phạm vi sử dụng bản ghi. Những câu như "mọi hình thức khai thác hiện có và sẽ có trong tương lai" có thể bị diễn giải là bao gồm việc dùng bản ghi huấn luyện AI hay tạo giọng nhân bản. Đề nghị thêm một điều khoản riêng: không dùng giọng nói của bạn để huấn luyện hoặc tạo giọng tổng hợp nếu chưa có thoả thuận riêng bằng văn bản, với thù lao và phạm vi cụ thể.
Với diễn viên lồng tiếng và người đọc sách nói, đây là điều khoản sống còn, vì giọng nhân bản có thể thay hẳn công việc của bạn. Một số đơn vị sẽ đề nghị mua quyền tạo giọng tổng hợp; bạn có quyền từ chối, hoặc đồng ý có điều kiện: thời hạn, lĩnh vực được dùng, quyền duyệt nội dung, ghi chú rõ là giọng tổng hợp, và cách chấm dứt.
Lưu trữ bản gốc giọng của bạn ở chất lượng cao, theo thời gian, cũng là một dạng phòng ngừa: khi tranh chấp, so sánh kỹ thuật giữa bản gốc và bản giả cần nguồn đối chiếu tốt. Cuối cùng, một lời tuyên bố công khai trên trang chính thức về quan điểm của bạn với việc dùng AI trên giọng mình giúp người làm nội dung có thiện chí biết đường tránh, và giúp bạn có căn cứ khi xử lý người cố tình.
Câu hỏi nên đặt khi có bên đề nghị dùng giọng bạn với AI
Ngày càng nhiều đơn vị tìm đến nghệ sĩ để xin dùng giọng cho sản phẩm có AI: ứng dụng đọc sách, trợ lý ảo, trò chơi, quảng cáo. Trước khi trả lời, hãy yêu cầu bên kia trả lời bằng văn bản những câu sau.
- Giọng của bạn sẽ được dùng để làm gì cụ thể: đọc nội dung có sẵn, hay tạo giọng tổng hợp để đọc bất cứ nội dung nào?
- Những lĩnh vực nào bị loại trừ? Bạn nên được quyền cấm dùng giọng mình cho nội dung chính trị, tôn vinh bạo lực, quảng cáo sản phẩm bạn không muốn gắn tên.
- Bạn có được nghe và duyệt nội dung trước khi phát hành không?
- Thời hạn sử dụng là bao lâu, khi hết hạn thì mô hình giọng có bị xoá không và ai xác nhận việc xoá?
- Sản phẩm có ghi rõ với người nghe rằng đây là giọng tổng hợp không?
- Dữ liệu giọng gốc của bạn được lưu ở đâu, ai được truy cập, có chuyển cho bên thứ ba không?
- Thù lao tính một lần hay theo mức sử dụng, và có báo cáo định kỳ không?
Một bên làm ăn nghiêm túc sẽ trả lời được các câu này. Bên nào né tránh, trả lời chung chung hoặc hối thúc ký ngay thì bạn nên dừng lại. Ghi chú: khi gửi hợp đồng nháp cho AI để nhờ tóm tắt điều khoản, hãy che tên các bên và con số thù lao trước khi dán.
Nghệ sĩ hát truyền thống: chỗ dễ bị bỏ quên
Nghệ sĩ cải lương, chèo, quan họ, đờn ca tài tử thường có nhiều bản ghi cũ lưu hành không rõ chủ quyền: băng cối số hoá lại, chương trình truyền hình cũ, video quay ở các buổi biểu diễn phong trào. Chính những bản ghi này đang được đưa vào các sản phẩm "phục dựng bằng AI", tách giọng ra khỏi tạp âm, ghép với nhạc nền mới hay tạo ra trích đoạn mới với giọng của nghệ sĩ đã khuất.
Việc phục hồi chất lượng âm thanh tư liệu có giá trị bảo tồn, nhưng tạo ra một câu ca mới mà nghệ sĩ chưa từng hát là chuyện khác hẳn. Nó đụng tới quyền nhân thân, tới tình cảm của gia đình và của khán giả. Với nghệ sĩ đã khuất, gia đình và người thừa kế là những người cần được hỏi ý. Với nghệ sĩ còn sống nhưng lớn tuổi, ít dùng mạng, con cháu và học trò có thể giúp theo dõi và lên tiếng.
Nếu bạn làm công tác lưu trữ, số hoá tư liệu đoàn hát, hãy đặt nguyên tắc ngay từ đầu: phục hồi âm thanh thì được, ghi rõ đã xử lý; tạo nội dung mới bằng giọng nghệ sĩ thì không, trừ khi có sự đồng ý rõ ràng của người có quyền.
Câu hỏi thường gặp
Người hâm mộ làm cover AI giọng mình, ghi rõ là AI, có vi phạm không?
Ghi rõ là AI làm giảm nguy cơ gây nhầm lẫn, nhưng không tự động làm cho việc đó hợp pháp. Nếu bản cover dựa trên bản ghi của bạn và được khai thác thương mại, quyền của bạn và của nhà sản xuất bản ghi vẫn có thể bị đụng tới. Mức độ xử lý tuỳ quan điểm và thiệt hại thực tế của bạn.
Giọng nói có được pháp luật Việt Nam bảo hộ như một quyền riêng không?
Pháp luật dân sự hiện có quy định rõ về quyền đối với hình ảnh, còn giọng nói chưa được nêu riêng theo cách tương tự. Tuy vậy, có thể dựa vào quyền của người biểu diễn, quyền bảo vệ danh dự uy tín và các quy định khác. Hướng nào phù hợp tuỳ vụ việc, cần luật sư đánh giá.
Có công cụ nào phát hiện chắc chắn giọng là do AI tạo không?
Không có công cụ nào chính xác tuyệt đối. Các công cụ phát hiện có thể sai cả hai chiều. Bằng chứng mạnh hơn thường là việc bạn chứng minh được mình chưa từng thu bài đó, kèm đối chiếu với bản gốc và xác nhận của người làm việc với bạn.
Hãng đĩa đã giữ quyền bản ghi thì nghệ sĩ còn tự khiếu nại được không?
Quyền nhân thân và quyền bảo vệ danh dự vẫn là của bạn, nên bạn vẫn có thể lên tiếng và khiếu nại. Phối hợp với hãng đĩa thường hiệu quả hơn vì họ có quyền với bản ghi và có kinh nghiệm làm việc với nền tảng.
Nên đồng ý bán quyền tạo giọng tổng hợp của mình không?
Đây là quyết định nghề nghiệp cá nhân. Nếu cân nhắc đồng ý, hãy đòi rõ phạm vi, thời hạn, lĩnh vực cấm, quyền duyệt nội dung, ghi chú là giọng tổng hợp và cách chấm dứt. Hợp đồng loại này nên được luật sư đọc trước khi ký.
Nghệ sĩ đã mất bị dùng giọng tạo bài mới thì gia đình làm được gì?
Gia đình và người thừa kế có thể lên tiếng bảo vệ danh dự, uy tín của người đã khuất và các quyền được thừa kế. Bước đầu vẫn là lưu bằng chứng, báo nền tảng, rồi hỏi luật sư về hướng xử lý tiếp theo.