Trước khi đưa ca sĩ ảo hay diễn viên AI lên sân khấu, người tổ chức cần trả lời: giọng và hình của nhân vật được tạo từ dữ liệu của ai, có giấy phép dùng không, bài hát và kịch bản nhân vật trình diễn đã được tác giả cho phép chưa, và khán giả có được báo rõ đây là nhân vật AI không. Nếu nhân vật được tạo giống một nghệ sĩ có thật mà không có sự đồng ý của họ, đó là rủi ro lớn nhất, cả về pháp lý lẫn uy tín.
Bài này dành cho người tổ chức sự kiện, đoàn nghệ thuật muốn thử nghiệm sân khấu công nghệ, và nghệ sĩ được mời đứng chung sân khấu với nhân vật ảo. Kỹ thuật dựng hình, dựng giọng không thuộc phạm vi bài; ở đây chỉ bàn quyền và trách nhiệm. Trang không hướng dẫn tạo nhân vật bắt chước nghệ sĩ có thật.
Ca sĩ ảo được làm từ cái gì
Một nhân vật biểu diễn ảo thường có ba lớp: hình ảnh (mô hình hai chiều hay ba chiều, có thể dựng từ thiết kế gốc hoặc quét từ người thật), giọng (giọng tổng hợp từ dữ liệu một hay nhiều người, hoặc giọng của một người thật lồng tiếng), và chuyển động (vẽ tay, ghi chuyển động từ diễn viên, hoặc AI sinh ra). Mỗi lớp có nguồn gốc riêng và quyền riêng.
Nhân vật thiết kế hoàn toàn mới, giọng từ thư viện giọng có giấy phép rõ ràng, chuyển động do vũ công có hợp đồng thực hiện, là trường hợp ít rủi ro nhất. Nhân vật có gương mặt giống một ca sĩ nổi tiếng, giọng tổng hợp từ bản thu của ca sĩ đó, là trường hợp rủi ro nhất. Ở giữa là rất nhiều trường hợp mập mờ: giọng "lấy cảm hứng" từ một chất giọng quen, hình dựng từ một người mẫu không rõ đã ký gì.
Người tổ chức thường không tự làm nhân vật mà thuê hoặc mua từ một đơn vị công nghệ. Khi đó câu hỏi đầu tiên phải đặt là đơn vị đó lấy dữ liệu từ đâu và có giấy tờ chứng minh không. Đừng chấp nhận câu trả lời "AI tự tạo ra".
Danh sách kiểm trước khi ký với đơn vị cung cấp nhân vật ảo
Yêu cầu đơn vị cung cấp trả lời bằng văn bản và cam kết trong hợp đồng.
- Nguồn dữ liệu tạo giọng: của ai, có hợp đồng với người đó không, phạm vi cho phép có bao gồm biểu diễn trực tiếp và phát hành không?
- Nguồn dữ liệu tạo hình: thiết kế gốc hay quét từ người thật? Nếu từ người thật, có văn bản đồng ý không?
- Nhân vật có giống một nghệ sĩ có thật nào không? Đơn vị có cam kết không cố ý tạo giống người thật không?
- Chuyển động lấy từ ai? Vũ công, diễn viên ghi chuyển động có hợp đồng cho phép dùng không?
- Ai chịu trách nhiệm nếu có khiếu nại về quyền? Hợp đồng nên có điều khoản đơn vị cung cấp bồi hoàn cho bên tổ chức.
- Quyền với các tiết mục nhân vật biểu diễn trong chương trình của bạn thuộc về ai? Bạn có được phát lại, đăng tải không?
- Dữ liệu ghi hình chương trình có bị đơn vị cung cấp dùng tiếp để huấn luyện không?
Một đơn vị làm ăn bài bản sẽ có sẵn hồ sơ cho những câu này. Câu trả lời mơ hồ là dấu hiệu bạn đang gánh rủi ro thay cho họ.
Bài hát, kịch bản mà nhân vật ảo trình diễn
Quyền tác giả không đổi vì người hát là AI. Nhân vật ảo hát một bài đã có tác giả thì việc biểu diễn trước công chúng vẫn phải xin phép tác giả hoặc tổ chức đại diện như khi ca sĩ thật hát. Nhiều người tổ chức quên điều này vì nghĩ "máy hát thì khác".
Bài hát do AI sáng tác cũng có rủi ro. Nếu nhân vật hát bài do AI tạo, cần kiểm xem bài đó có quá giống bài đã có không. Phần do AI tự sinh có thể không được bảo hộ như tác phẩm, nên bạn cũng khó ngăn người khác dùng lại.
Kịch bản lời dẫn, lời thoại. Lời nhân vật nói trên sân khấu cũng là nội dung có tác giả hoặc do AI sinh. Phải duyệt trước mọi lời thoại, tuyệt đối không để nhân vật AI tự ứng đáp trực tiếp với khán giả mà không có người kiểm soát, vì nó có thể phát ngôn sai, xúc phạm hoặc vi phạm quy định.
Thủ tục biểu diễn. Chương trình có nhân vật ảo vẫn là chương trình biểu diễn, chịu các thủ tục thông báo, cấp phép theo quy định hiện hành. Hãy hỏi cơ quan văn hoá địa phương về những gì cần chuẩn bị, nhất là khi chương trình có yếu tố mới mà cán bộ thẩm định có thể chưa quen.
Nhạc nền và bản phối. Nhân vật ảo thường hát trên bản phối thu sẵn. Bản phối đó có thể là sản phẩm của nhà sản xuất bản ghi khác, có nhạc công thật biểu diễn bên trong. Dùng bản phối người khác làm nền cho nhân vật cũng cần giấy phép như khi dùng cho ca sĩ thật; nếu tự làm bản phối, ghi tên những nhạc công đã thu.
Minh bạch với khán giả
Khán giả có quyền biết họ đang xem nghệ sĩ thật hay nhân vật tạo bằng công nghệ. Với nhân vật hoạt hình rõ ràng, chuyện này hiển nhiên. Nhưng với nhân vật dựng giống người thật, giọng tổng hợp khó phân biệt, việc không thông báo có thể bị xem là gây nhầm lẫn, nhất là khi vé được bán dựa trên kỳ vọng xem một ca sĩ.
Cách làm đơn giản: ghi rõ trên vé, trang bán vé, tờ chương trình rằng tiết mục có sự tham gia của nhân vật ảo, giọng tổng hợp. Người dẫn chương trình giới thiệu rõ ràng. Khi đăng tải video sau chương trình, ghi chú tương tự trong phần mô tả. Một số nền tảng đã yêu cầu người đăng tự khai báo nội dung tạo bằng AI có hình ảnh người thật như thật; hãy tuân thủ.
Minh bạch không làm giảm sự hấp dẫn. Nhiều khán giả tò mò chính vì đó là nhân vật ảo. Điều làm mất lòng tin là phát hiện sau đó rằng mình bị đánh lừa.
Phân biệt các mức sử dụng giọng, hình người thật
Bảng giúp người tổ chức tự đánh giá rủi ro của ý tưởng trước khi đầu tư.
| Ý tưởng | Mức rủi ro | Điều kiện tối thiểu |
|---|---|---|
| Nhân vật hoạt hình thiết kế mới, giọng diễn viên lồng tiếng có hợp đồng | Thấp | Hợp đồng rõ với người lồng tiếng và người thiết kế |
| Nhân vật ảo do một ca sĩ thật điều khiển, hát trực tiếp sau sân khấu | Thấp đến trung bình | Ca sĩ đồng ý, thoả thuận về ghi tên và phát lại |
| Nhân vật dựng từ quét hình một diễn viên, có hợp đồng phạm vi rõ | Trung bình | Văn bản đồng ý cụ thể, thời hạn, thù lao riêng |
| Giọng tổng hợp "giống" một ca sĩ nổi tiếng nhưng không ghi tên | Cao | Không nên làm nếu không có đồng ý của ca sĩ |
| Tái hiện nghệ sĩ đã khuất trên sân khấu | Cao, nhạy cảm | Đồng ý của gia đình, người thừa kế; thông báo rõ với khán giả; nội dung trang trọng |
Mức rủi ro trong bảng là ước lượng chung, không phải kết luận pháp lý. Với ý tưởng ở hai dòng cuối, nên hỏi luật sư trước khi triển khai; một cách bắt đầu là trình bày ý tưởng với luật sư trên AI Cố Vấn.
Lộ trình chuẩn bị cho một chương trình có nhân vật ảo
Ví dụ giả định: một đoàn ca múa ở Lâm Đồng muốn có một tiết mục song ca giữa ca sĩ của đoàn và một nhân vật ảo trong đêm diễn mừng năm mới. Thứ tự việc hợp lý như sau.
- Viết rõ ý tưởng tiết mục: nhân vật ảo là ai, ngoại hình, tính cách, vai trò trong tiết mục, thời lượng.
- Hỏi ý ca sĩ của đoàn trước: họ có muốn tham gia không, có lo ngại gì về bản ghi, về cách nhân vật được giới thiệu.
- Chọn đơn vị cung cấp nhân vật, gửi danh sách kiểm ở trên, chỉ ký khi nhận đủ câu trả lời bằng văn bản.
- Xin phép tác giả bài hát sẽ song ca, nói rõ có nhân vật ảo trình diễn.
- Chuẩn bị hồ sơ biểu diễn theo hướng dẫn của cơ quan văn hoá địa phương, mô tả rõ yếu tố công nghệ.
- Duyệt toàn bộ lời thoại, lời dẫn của nhân vật, không để nhân vật tự ứng đáp.
- Soạn câu thông báo cho khán giả trên vé, tờ chương trình, lời dẫn.
- Tổng duyệt kỹ thuật có phương án dự phòng: nếu màn hình hay hệ thống lỗi, ca sĩ thật hát đơn ra sao.
Phương án dự phòng ở bước cuối thường bị bỏ quên. Sân khấu công nghệ có nhiều điểm hỏng hơn sân khấu thường, và khán giả nhớ một đêm diễn đứt quãng lâu hơn nhớ một hiệu ứng đẹp.
Đối xử với nghệ sĩ thật đứng chung sân khấu
Khi chương trình có cả nghệ sĩ thật và nhân vật ảo, nghệ sĩ thật thường lo hai điều: phần diễn của họ bị ghi lại và dùng để làm thêm nhân vật ảo, và vai trò của họ bị thu nhỏ trong mắt khán giả. Người tổ chức nên nói rõ với nghệ sĩ ngay từ khi mời: nhân vật ảo đóng vai trò gì, nghệ sĩ có phải diễn cùng không, bản ghi chương trình được dùng thế nào.
Cam kết bằng văn bản rằng bản ghi phần diễn của nghệ sĩ không được dùng để huấn luyện hay tạo nhân vật ảo là cách đơn giản để giữ lòng tin. Ghi tên nghệ sĩ thật rõ ràng, công bằng trên mọi tài liệu quảng bá. Với vũ công, diễn viên được thuê để ghi chuyển động cho nhân vật ảo, ghi tên họ trong phần giới thiệu ê-kíp; họ là người tạo ra cái hồn của nhân vật.
Cuối cùng, đừng dùng nhân vật ảo như cách thay thế nghệ sĩ chỉ để giảm chi phí mà không nói rõ. Sân khấu sống bằng sự tin cậy giữa người làm nghề với nhau và với khán giả.
Câu hỏi thường gặp
Tự tạo ca sĩ ảo có giọng giống một ca sĩ nổi tiếng để biểu diễn có được không?
Không nên. Ngay cả khi không ghi tên, việc tạo giọng, hình ảnh để khán giả liên tưởng tới một nghệ sĩ cụ thể có thể xâm phạm quyền nhân thân, quyền hình ảnh và gây nhầm lẫn. Nếu muốn hợp tác, hãy liên hệ chính nghệ sĩ đó để có thoả thuận.
Nhân vật ảo có được coi là người biểu diễn theo luật không?
Theo cách hiểu thông thường, người biểu diễn là con người. Nhân vật ảo không phải chủ thể quyền. Quyền liên quan đến tiết mục thuộc về những người thật đứng sau: người lồng tiếng, người ghi chuyển động, đơn vị sản xuất, tuỳ hợp đồng giữa họ.
Chương trình có nhân vật ảo có cần xin phép biểu diễn khác thường không?
Chương trình vẫn chịu các thủ tục biểu diễn theo quy định hiện hành. Yếu tố công nghệ không tự động tạo thêm thủ tục, nhưng có thể khiến hồ sơ phải giải thích kỹ hơn. Hỏi cơ quan văn hoá địa phương sớm để tránh bất ngờ.
Có cần thông báo với khán giả nếu chỉ một đoạn ngắn dùng giọng tổng hợp?
Nên thông báo khi đoạn đó có thể khiến khán giả tưởng là nghệ sĩ thật đang hát hoặc nói. Một dòng trên tờ chương trình hoặc một câu của người dẫn là đủ. Minh bạch từ đầu luôn dễ hơn giải thích sau khi bị phát hiện.
Nghệ sĩ có thể từ chối đứng chung sân khấu với nhân vật ảo không?
Có. Nghệ sĩ có quyền chọn dự án phù hợp với quan điểm nghề nghiệp. Nếu đã ký hợp đồng trước khi biết chương trình có nhân vật ảo, nghệ sĩ có thể đề nghị bổ sung điều khoản bảo vệ hoặc thương lượng lại với bên tổ chức.
Tái hiện nghệ sĩ đã khuất trong đêm tưởng niệm có nên làm không?
Đây là quyết định nhạy cảm cần sự đồng ý của gia đình và người thừa kế, cùng sự cân nhắc về mong muốn của chính nghệ sĩ khi còn sống. Nếu làm, nên giới hạn ở việc trình chiếu tư liệu thật hoặc hình ảnh dựng được thông báo rõ, nội dung trang trọng, không tạo lời nói mới gán cho người đã mất.