Bản sao số của diễn viên là dữ liệu mô phỏng khuôn mặt, cơ thể, chuyển động và đôi khi cả giọng nói của một người thật, đủ để máy tính dựng lại người đó làm những việc họ chưa từng làm trước ống kính. Khi được đề nghị quét, bạn cần biết dữ liệu dùng vào việc gì, trong bao lâu, ai giữ, có được tái sử dụng cho dự án khác không, và bạn được trả thêm gì.
Việc quét không còn chỉ có ở phim lớn nước ngoài. Các đơn vị làm quảng cáo, trò chơi, sân khấu thực tế ảo, chương trình biểu diễn có màn hình lớn ở Việt Nam đều có thể đề nghị diễn viên, vũ công, người mẫu quét hình. Bài này giúp bạn đánh giá đề nghị đó. Nội dung bàn về quyền và sự đồng ý; kỹ thuật làm phim, làm video thuộc AI Làm Phim.
Bản sao số được dùng vào việc gì
Có những mục đích hợp lý và khá vô hại. Đội kỹ xảo cần mô hình của diễn viên để làm cảnh nguy hiểm thay vì để diễn viên tự nhảy từ trên cao. Một vở diễn có màn hình lớn cần hình ảnh vũ công nhân bản tạo hiệu ứng đám đông. Một chiến dịch quảng cáo cần chỉnh nhỏ khẩu hình khi lồng tiếng sang ngôn ngữ khác. Trong những trường hợp này, bản sao số phục vụ đúng dự án bạn đã nhận.
Rủi ro bắt đầu khi bản sao số tách khỏi dự án ban đầu. Dữ liệu quét có thể được giữ lại trong kho của đơn vị sản xuất, rồi dùng cho quảng cáo khác, cho phần tiếp theo, cho sản phẩm bán lại. Với khả năng của AI hiện nay, từ dữ liệu đó người ta có thể dựng bạn trong một bối cảnh hoàn toàn mới, nói những lời bạn chưa nói, mà khán giả khó nhận ra.
Đây chính là lý do việc tạo bản sao số của diễn viên trở thành điểm thương lượng lớn trong cuộc đình công của nghiệp đoàn diễn viên Mỹ năm 2023. Ở Việt Nam, chưa có nghiệp đoàn mạnh tương tự để thương lượng tập thể, nên mỗi nghệ sĩ phải tự bảo vệ bằng hợp đồng của mình.
Mười câu hỏi phải đặt trước buổi quét
Hãy yêu cầu bên đề nghị trả lời bằng văn bản. Bất kỳ câu nào bị trả lời mơ hồ là tín hiệu cần thận trọng.
- Quét để phục vụ cảnh nào, sản phẩm nào cụ thể? Có danh sách cảnh hay bảng phân cảnh liên quan không?
- Quét những gì: chỉ khuôn mặt, toàn thân, biểu cảm, chuyển động, giọng nói?
- Dữ liệu gốc lưu ở đâu, ai được truy cập, có chuyển cho đơn vị kỹ xảo bên ngoài hay nước ngoài không?
- Bản sao số có được dùng cho dự án khác, phần tiếp theo, quảng cáo cho dự án không?
- Có dùng dữ liệu quét để huấn luyện mô hình AI chung của đơn vị không?
- Bạn có được xem và duyệt những cảnh dùng bản sao số trước khi phát hành không?
- Bản sao số có được dùng cho cảnh khoả thân, cảnh nhạy cảm, cảnh bạo lực không? Câu trả lời mặc định nên là không, trừ khi có thoả thuận riêng.
- Thời hạn lưu giữ là bao lâu, khi hết hạn có xoá không, có biên bản xác nhận xoá không?
- Thù lao cho buổi quét và cho việc sử dụng bản sao số tính thế nào, có tách khỏi cát-xê diễn không?
- Nếu bạn qua đời hoặc mất năng lực, quyền với bản sao số xử lý ra sao?
Câu cuối nghe xa nhưng không thừa. Đã có những tranh luận quốc tế về việc dùng hình ảnh số của diễn viên đã mất. Ghi rõ từ đầu giúp gia đình bạn đỡ khó xử sau này.
Nguyên lý pháp luật đứng sau sự đồng ý
Hình ảnh cá nhân cần sự đồng ý. Pháp luật dân sự Việt Nam quy định việc sử dụng hình ảnh của cá nhân phải được người đó đồng ý, và dùng vì mục đích thương mại thì thường đi kèm thù lao, trừ các trường hợp luật có quy định khác. Bản sao số là một dạng hình ảnh rất đầy đủ của bạn, nên nguyên lý này áp dụng trực tiếp.
Đồng ý phải cụ thể. Đồng ý cho quay một quảng cáo không tự động là đồng ý cho tạo một mô hình ba chiều dùng vô thời hạn. Sự đồng ý càng cụ thể về mục đích, phạm vi, thời gian thì càng bảo vệ bạn. Văn bản ghi "đồng ý cho sử dụng hình ảnh" chung chung là điểm yếu.
Quyền của người biểu diễn với phần trình diễn. Dữ liệu chuyển động ghi lại khi bạn diễn là một dạng định hình cuộc biểu diễn của bạn. Sao chép, khai thác nó gắn với quyền của người biểu diễn, bên cạnh quyền hình ảnh.
Bảo vệ dữ liệu cá nhân. Dữ liệu khuôn mặt, cơ thể có thể được xem là dữ liệu cá nhân nhạy cảm theo quy định về bảo vệ dữ liệu cá nhân hiện hành. Bên thu thập có nghĩa vụ về mục đích xử lý, lưu trữ và bảo mật. Bạn có thể hỏi họ đã đáp ứng những nghĩa vụ này thế nào.
Đồng ý có điều kiện: mẫu phạm vi nên ghi
Ví dụ giả định: một vũ công ở Hải Phòng được mời quét toàn thân cho phần hiệu ứng màn hình trong một chương trình nghệ thuật. Bảng dưới là cách chia phạm vi hợp lý có thể đề nghị.
| Hạng mục | Đồng ý | Không đồng ý nếu chưa có thoả thuận mới |
|---|---|---|
| Mục đích | Hiệu ứng nhân bản vũ công trên màn hình của chương trình đã ký | Dùng cho chương trình khác, quảng cáo nhãn hàng |
| Nội dung | Động tác múa trong bài đã dựng | Lời nói, hành động khác, cảnh nhạy cảm |
| Thời gian | Trong thời gian công diễn và lưu trữ một thời hạn nêu rõ | Lưu giữ vô thời hạn |
| Đơn vị xử lý | Đơn vị kỹ xảo được nêu tên trong hợp đồng | Chuyển cho bên thứ ba khác |
| Huấn luyện AI | Không | Mọi hình thức huấn luyện, tinh chỉnh mô hình |
| Sau khi hết hạn | Xoá dữ liệu gốc và bản dựng, có xác nhận | Giữ lại dưới bất kỳ hình thức nào |
Mức thù lao cho từng hạng mục là chuyện thương lượng; trang không đưa con số. Điều quan trọng là mỗi lần mở rộng phạm vi phải có thoả thuận mới.
Dấu hiệu một đề nghị quét đáng ngờ
Phần lớn đơn vị sản xuất làm việc đàng hoàng, nhưng cũng đã xuất hiện những lời mời quét hình, thu giọng có mục đích mập mờ, thậm chí là chiêu thu thập dữ liệu khuôn mặt để làm việc xấu. Những dấu hiệu sau đáng để bạn dừng lại hỏi kỹ hoặc từ chối.
- Lời mời đến qua tin nhắn từ tài khoản lạ, hứa trả tiền nhanh cho "buổi quét mặt ngắn" mà không nói dự án nào.
- Bên mời không cho bạn xem hợp đồng trước, chỉ đưa giấy ký ngay tại chỗ quét.
- Văn bản đồng ý chỉ có một câu chung chung kiểu "đồng ý cho bên A sử dụng hình ảnh, giọng nói dưới mọi hình thức".
- Yêu cầu bạn đọc to những câu không liên quan đến vai diễn, như đọc số, đọc tên ngân hàng, đọc câu xác nhận giao dịch.
- Yêu cầu quay mặt nhiều góc kèm cầm giấy tờ tuỳ thân, hoặc chụp giấy tờ tuỳ thân với lý do "xác minh" mà không giải thích.
- Không nêu được tên đơn vị, địa chỉ, người chịu trách nhiệm; từ chối trả lời câu hỏi về lưu trữ dữ liệu.
- Thù lao cao bất thường so với công việc đơn giản.
Các dấu hiệu như đọc số, cầm giấy tờ tuỳ thân gợi tới việc thu thập dữ liệu để vượt qua xác thực khuôn mặt, giọng nói ở ngân hàng, ví điện tử. Đây không còn là chuyện bản quyền mà là rủi ro bị mạo danh tài chính. Khi gặp, đừng tham gia và cảnh báo đồng nghiệp.
Trong và sau buổi quét: những việc nhỏ đáng làm
Ngay cả khi hợp đồng đã ổn, một vài thao tác trong ngày quét giúp bạn có bằng chứng và kiểm soát tốt hơn.
- Mang theo bản hợp đồng đã ký, đối chiếu với những gì được yêu cầu làm trong buổi quét. Nếu được yêu cầu thêm biểu cảm, thêm lời thoại, thêm động tác ngoài phạm vi, hãy hỏi lại.
- Ghi lại thời gian, địa điểm, đơn vị thực hiện, số người có mặt.
- Hỏi xin bản xác nhận buổi quét, ghi rõ những gì đã được quét.
- Đặt lịch nhắc vào ngày hết hạn lưu trữ theo hợp đồng để hỏi xác nhận xoá dữ liệu.
- Theo dõi các sản phẩm phát hành của đơn vị đó, để ý xem hình ảnh của bạn có xuất hiện ở nơi không thuộc phạm vi đã ký không.
- Nếu phát hiện sử dụng ngoài phạm vi, lưu bằng chứng, gửi văn bản đề nghị dừng, và hỏi luật sư khi cần.
Với diễn viên nhỏ tuổi, cha mẹ hoặc người giám hộ là người ký và chịu trách nhiệm theo dõi. Nên hạn chế tối đa việc cho trẻ em quét hình phục vụ những mục đích không cần thiết; an toàn và sự riêng tư của trẻ đặt lên trước.
Sân khấu và bản sao số: chuyện không chỉ của điện ảnh
Sân khấu ở Việt Nam ngày càng dùng màn hình lớn, trình chiếu, hiệu ứng thực tế tăng cường. Một vở diễn có thể có cảnh nhân vật hoá thành hàng chục bản sao, hay nghệ sĩ xuất hiện cùng hình ảnh của chính mình thời trẻ. Các chương trình tưởng niệm đôi khi muốn "đưa" nghệ sĩ đã khuất trở lại sân khấu bằng hình ảnh dựng lại.
Mỗi ý tưởng như vậy đều có thể làm đẹp cho vở diễn nếu được làm với sự đồng ý đầy đủ và tôn trọng. Với nghệ sĩ còn sống, đó là sự đồng ý cụ thể như đã nói. Với nghệ sĩ đã khuất, đó là sự đồng ý của gia đình, người thừa kế, và sự cân nhắc về việc người đã mất có muốn hình ảnh mình được dùng như vậy không. Khán giả cũng có quyền được biết họ đang xem hình ảnh dựng lại chứ không phải tư liệu thật.
Người tổ chức nên ghi rõ trên tờ chương trình phần nào dùng hình ảnh dựng bằng công nghệ. Sự minh bạch này không làm giảm giá trị nghệ thuật, mà giữ được lòng tin của khán giả với sân khấu.
Câu hỏi thường gặp
Diễn viên quần chúng có bị yêu cầu quét hình không?
Có thể có, nhất là khi đoàn phim cần tạo cảnh đám đông bằng kỹ xảo. Diễn viên quần chúng thường ít được giải thích, nên càng cần hỏi rõ dữ liệu dùng vào đâu. Bạn có quyền từ chối phần quét nếu không được nói rõ mục đích, dù điều đó có thể ảnh hưởng tới việc nhận vai.
Đã ký đồng ý quét rồi có rút lại được không?
Tuỳ nội dung hợp đồng và quy định hiện hành về rút lại sự đồng ý xử lý dữ liệu cá nhân. Việc rút lại thường không ảnh hưởng tới những gì đã được làm hợp pháp trước đó, nhưng có thể ngăn sử dụng tiếp. Vụ việc cụ thể nên hỏi luật sư.
Quét hình để làm hiệu ứng trong vở diễn trường có cần giấy tờ không?
Nên có văn bản đồng ý ngắn gọn ghi rõ mục đích và thời gian sử dụng, nhất là khi người được quét là học sinh chưa đủ tuổi, khi đó cần phụ huynh ký. Thói quen làm đúng từ những dự án nhỏ giúp mọi người hiểu giá trị của sự đồng ý.
Ứng dụng biến mặt thành nhân vật hoạt hình có phải là bản sao số không?
Về bản chất, ứng dụng dựng hình khuôn mặt từ ảnh của bạn cũng xử lý dữ liệu khuôn mặt. Mức chi tiết và cách dùng khác với buổi quét chuyên nghiệp, nhưng bạn vẫn nên đọc điều khoản xem ảnh và dữ liệu khuôn mặt được lưu, được dùng thế nào.
Nếu đơn vị sản xuất phá sản thì dữ liệu quét đi đâu?
Đây là rủi ro thật vì tài sản của đơn vị có thể được chuyển cho bên khác. Hợp đồng nên ghi rằng dữ liệu quét không được chuyển giao cùng tài sản và phải xoá khi đơn vị chấm dứt hoạt động. Không có câu này, việc đòi lại hay yêu cầu xoá sẽ khó hơn nhiều.