Nhiều mô hình AI tạo giọng, tạo nhạc, tạo video được huấn luyện trên khối dữ liệu rất lớn thu từ mạng, và bản ghi biểu diễn của nghệ sĩ có thể đã nằm trong đó mà không ai hỏi ý. Nghệ sĩ hiện kiểm soát được phần nội dung mình còn nắm — bản ghi mới, kênh của mình, hợp đồng sắp ký — nhiều hơn là phần đã lan đi. Pháp luật về việc dùng tác phẩm và bản ghi để huấn luyện AI đang được tranh luận ở nhiều nước, chưa có câu trả lời thống nhất.
Bài viết giúp nghệ sĩ, đoàn nghệ thuật và người giữ kho tư liệu hiểu dữ liệu huấn luyện là gì, các lập luận hai phía, và những việc làm được ngay để giảm rủi ro. Nội dung bàn nguyên lý; vụ việc cụ thể cần luật sư. Phần tương tự cho hoạ sĩ và tác phẩm mỹ thuật có ở AI Mỹ Thuật.
Huấn luyện AI dùng bản ghi của bạn như thế nào
Một mô hình tạo giọng hát cần nghe rất nhiều giọng hát để học cách giọng người rung, ngân, chuyển quãng. Một mô hình tạo video người múa cần xem rất nhiều video người chuyển động. Dữ liệu đó thường được thu thập tự động từ những nơi công khai trên mạng, mua từ kho dữ liệu, hoặc lấy từ nội dung người dùng tải lên nền tảng theo điều khoản dịch vụ.
Trong quá trình huấn luyện, bản ghi được sao chép vào hệ thống, phân tích, rồi mô hình điều chỉnh các tham số của nó. Sau khi huấn luyện, mô hình không lưu nguyên các bản ghi theo cách một ổ cứng lưu tệp, nhưng nó đã "học" được những đặc điểm từ dữ liệu. Trong một số trường hợp, mô hình có thể tái tạo khá giống những gì nó đã học, nhất là khi một nghệ sĩ có nhiều dữ liệu trong tập huấn luyện.
Với nghệ sĩ, hệ quả thực tế là hai lớp. Lớp thứ nhất là bản ghi của bạn bị sao chép mà không xin phép. Lớp thứ hai là mô hình học được phong cách, chất giọng, cách diễn của bạn, rồi người dùng có thể tạo ra sản phẩm cạnh tranh trực tiếp với bạn. Lớp thứ hai khó xử lý hơn nhiều vì phong cách tự nó thường không được bảo hộ.
Các lập luận hai phía đang được tranh luận
Phía nghệ sĩ và người giữ quyền. Sao chép bản ghi vào tập huấn luyện là sao chép, mà sao chép bản định hình cuộc biểu diễn là quyền của người biểu diễn và nhà sản xuất bản ghi. Mô hình được dùng để tạo sản phẩm thương mại cạnh tranh với chính nghệ sĩ, nên không thể coi là sử dụng hợp lý.
Phía nhà phát triển AI. Mô hình học các quy luật chung chứ không lưu và phát lại bản ghi, giống như người học nghề nghe nhiều ca sĩ để hình thành giọng mình. Ở một số nước, họ viện dẫn các ngoại lệ như sử dụng hợp lý, khai thác văn bản và dữ liệu.
Hướng của một số nơi. Liên minh châu Âu có cơ chế cho phép chủ thể quyền bảo lưu, tức là tuyên bố không cho khai thác dữ liệu với nội dung của mình trong một số trường hợp, và đạo luật về AI đặt thêm nghĩa vụ minh bạch về dữ liệu huấn luyện với một số nhà phát triển. Nhiều vụ kiện ở các nước đang được giải quyết, kết quả sẽ ảnh hưởng tới cách hiểu chung.
Ở Việt Nam. Pháp luật sở hữu trí tuệ đã bảo hộ quyền của người biểu diễn và nhà sản xuất bản ghi, nhưng việc áp các quyền này vào huấn luyện AI chưa có hướng dẫn cụ thể rõ ràng tại thời điểm viết bài. Bạn nên theo dõi các văn bản mới và hỏi luật sư khi có vụ việc.
Việc nghệ sĩ làm được ngay với nội dung của mình
Không ngăn được tất cả, nhưng có thể giảm đáng kể phần dữ liệu mới bị dùng mà không hỏi ý.
- Rà cài đặt trên các nền tảng bạn đăng nội dung. Một số nền tảng có tuỳ chọn cho phép hay không cho phép bên thứ ba dùng nội dung để huấn luyện AI. Các tuỳ chọn này thay đổi theo thời gian, nên kiểm lại định kỳ.
- Đọc lại điều khoản dịch vụ của nền tảng bạn dùng nhiều nhất, phần nói về quyền nền tảng có với nội dung người dùng tải lên.
- Ghi rõ trong mô tả kênh, trang cá nhân rằng bạn không cho phép dùng nội dung để huấn luyện AI. Câu này không phải lá chắn tuyệt đối, nhưng thể hiện ý chí của bạn và hữu ích khi tranh chấp.
- Cân nhắc đăng bản xem trước, bản rút gọn thay vì bản thu chất lượng phòng thu đầy đủ trên các nền tảng mở.
- Đưa điều khoản không dùng bản ghi cho huấn luyện AI vào mọi hợp đồng mới với hãng đĩa, nhà sản xuất, chương trình.
- Tham gia tổ chức đại diện quyền của nghệ sĩ nếu có trong lĩnh vực của bạn; các tổ chức này có tiếng nói lớn hơn từng cá nhân khi làm việc với nền tảng và nhà làm luật.
Nếu bạn thấy một công cụ AI tạo ra giọng hay hình ảnh rất giống bạn, hãy lưu bằng chứng: câu yêu cầu đã dùng, kết quả, thời gian. Bằng chứng này có giá trị khi các tranh luận pháp lý ngã ngũ.
Kho tư liệu của đoàn nghệ thuật: tài sản cần quản lý lại
Nhiều đoàn cải lương, chèo, tuồng, múa rối, đoàn ca múa tỉnh có kho băng hình, băng tiếng tích luỹ hàng chục năm. Đây là tư liệu quý cho nghiên cứu, bảo tồn và cũng là dữ liệu rất có giá trị với các bên làm AI. Đã có những đề nghị mua hoặc hợp tác số hoá kho tư liệu, đôi khi kèm điều khoản cho phép bên số hoá dùng dữ liệu cho nhiều mục đích.
Trước khi ký bất kỳ thoả thuận nào, đoàn cần trả lời: ai đang có quyền với từng bản ghi? Đoàn có thể là nhà sản xuất bản ghi, nhưng nghệ sĩ trong bản ghi có quyền của người biểu diễn, tác giả kịch bản, nhạc có quyền tác giả. Nhiều nghệ sĩ đã nghỉ hưu hoặc đã mất, quyền thuộc về người thừa kế. Đoàn không thể một mình cho phép dùng bản ghi để huấn luyện AI nếu chưa giải quyết các quyền đó.
Thoả thuận số hoá tốt nên tách rõ: số hoá để bảo quản và lưu trữ thì được; phát hành, khai thác cần từng bước xin phép; huấn luyện AI hay tạo giọng, tạo hình nghệ sĩ cần thoả thuận riêng có sự đồng ý của nghệ sĩ hoặc người thừa kế. Dữ liệu số hoá phải được giao lại cho đoàn, bên số hoá không giữ bản riêng ngoài phạm vi thoả thuận.
Đánh giá nhanh một đề nghị dùng tư liệu cho AI
Ví dụ giả định: một công ty công nghệ đề nghị số hoá miễn phí kho băng của một đoàn cải lương, đổi lại được dùng dữ liệu. Bảng dưới gợi ý cách đọc đề nghị.
| Điều khoản trong đề nghị | Câu hỏi cần đặt | Mức thận trọng |
|---|---|---|
| Số hoá miễn phí toàn bộ kho băng | Bên kia nhận lại được gì? Có giữ bản sao không? | Cao nếu không nói rõ |
| Được dùng dữ liệu cho "nghiên cứu và phát triển sản phẩm" | Sản phẩm gì? Có phải mô hình tạo giọng, tạo nhạc không? | Rất cao |
| Đoàn cam kết đã có đủ quyền với toàn bộ tư liệu | Đoàn thực sự có đủ quyền không? Nghệ sĩ và người thừa kế đã đồng ý chưa? | Rất cao, rủi ro chuyển về đoàn |
| Thời hạn không giới hạn | Có chấm dứt được không, khi chấm dứt dữ liệu xử lý thế nào? | Cao |
| Ghi tên đoàn trên sản phẩm | Ghi tên có đủ bù cho việc dùng dữ liệu không? Nghệ sĩ có được ghi tên không? | Trung bình |
Với đề nghị kiểu này, đoàn nên mời đại diện nghệ sĩ, người thừa kế cùng bàn, và nhờ luật sư đọc trước khi trả lời. Có thể bắt đầu bằng việc trình bày vụ việc với luật sư trên AI Cố Vấn.
Câu hỏi nên đặt cho hãng đĩa, công ty quản lý về dữ liệu AI
Nếu bạn đang có hợp đồng với hãng đĩa, công ty quản lý hay đơn vị phát hành, bạn có quyền hỏi họ đang làm gì với bản ghi của bạn trong bối cảnh AI. Gửi câu hỏi bằng văn bản để có câu trả lời lưu lại.
- Hãng có ký thoả thuận cấp phép dữ liệu với bên phát triển AI nào chưa, và bản ghi có phần trình diễn của bạn có nằm trong đó không?
- Nếu có, nghệ sĩ được thông báo và được chia phần thế nào?
- Hãng có chính sách không cho bên thứ ba dùng bản ghi để huấn luyện AI không, và đã thực hiện những biện pháp kỹ thuật, pháp lý gì?
- Khi phát hiện sản phẩm AI bắt chước giọng, hình của nghệ sĩ, hãng xử lý theo quy trình nào và ai chịu chi phí?
- Bản ghi cũ phát hành trước khi có AI có được áp chung chính sách này không?
Câu trả lời sẽ cho bạn biết hãng đứng về phía nghệ sĩ đến đâu. Nếu câu trả lời không thoả đáng, đây là điểm để đưa vào lần gia hạn hợp đồng tiếp theo.
Giữ thái độ cân bằng với AI
Không phải mọi việc dùng AI với bản ghi biểu diễn đều xấu. Phục hồi âm thanh băng cũ, làm phụ đề cho người khiếm thính, phiên âm lời ca cổ để học trò học, tìm kiếm trong kho tư liệu bằng giọng nói — đó là những ứng dụng có ích cho chính nghệ thuật. Nhiều nghệ sĩ cũng muốn dùng AI để giữ lại, phục dựng di sản của mình theo cách họ kiểm soát.
Điều nghệ sĩ cần không phải là chống AI, mà là quyền được hỏi, quyền được đồng ý hay từ chối, quyền được ghi tên và được trả công khi phần trình diễn của mình tạo ra giá trị cho người khác. Đặt vấn đề theo cách đó giúp cuộc trao đổi với nhà sản xuất, nền tảng và cơ quan quản lý hiệu quả hơn so với phản đối chung chung.
Với người trẻ đang học nghề, hiểu những chuyện này từ sớm cũng là một phần của nghề. Mỗi lần ký một tờ giấy đồng ý ghi hình, đăng một bản thu lên mạng, nhận lời tham gia một dự án có công nghệ, bạn đang đưa ra một quyết định về phần trình diễn của mình. Quyết định có hiểu biết không cần phải là từ chối, chỉ cần là quyết định bạn đã cân nhắc và không phải hối tiếc về sau.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết bản ghi của mình đã nằm trong dữ liệu huấn luyện AI chưa?
Hiện rất khó biết chắc vì phần lớn nhà phát triển không công bố chi tiết tập dữ liệu. Một số dấu hiệu gián tiếp là công cụ AI tạo ra được giọng, phong cách rất giống bạn khi được yêu cầu. Quy định về minh bạch dữ liệu ở một số nơi có thể giúp việc này rõ hơn trong tương lai.
Bật tuỳ chọn không cho huấn luyện AI trên nền tảng có xoá được dữ liệu đã dùng không?
Thường là không. Tuỳ chọn này chủ yếu áp dụng cho việc sử dụng từ thời điểm bật về sau. Dữ liệu đã được dùng để huấn luyện mô hình trước đó khó rút ra. Vì vậy càng bật sớm càng tốt.
Đoàn có được tự quyết cho AI dùng băng tư liệu cũ không?
Đoàn có thể có quyền của nhà sản xuất bản ghi, nhưng nghệ sĩ trong băng có quyền của người biểu diễn và tác giả kịch bản, nhạc có quyền tác giả. Đoàn thường không thể một mình quyết định thay cho tất cả. Cần rà quyền từng bản ghi trước khi thoả thuận.
Nghệ sĩ có được trả tiền khi bản ghi được dùng huấn luyện AI không?
Chỉ khi có thoả thuận. Một số hãng đĩa và nhà phát triển AI ở nước ngoài đã ký thoả thuận cấp phép dữ liệu, nhưng việc tiền đến tay nghệ sĩ thế nào tuỳ hợp đồng giữa nghệ sĩ và hãng. Hãy hỏi hãng của bạn về chính sách này.
Dùng AI phục hồi băng hát cũ của thầy mình có cần xin phép không?
Phục hồi để lưu giữ trong gia đình, trong lớp học thường ít vấn đề. Đăng tải, phát hành bản đã phục hồi thì cần tính tới quyền của người biểu diễn, tác giả bài hát và người giữ bản ghi. Nếu thầy đã mất, hỏi ý gia đình là cách tôn trọng tối thiểu.