Với một bức ảnh chân dung, nhiếp ảnh gia thường là tác giả và có quyền tác giả với bức ảnh, còn người được chụp có quyền đối với hình ảnh của chính mình; muốn dùng bức ảnh vào việc gì, nhất là việc thương mại, thường phải tính tới cả hai quyền này. Người chụp không thể tuỳ ý đem ảnh đi quảng cáo khi người được chụp không đồng ý, và người được chụp cũng không thể tuỳ ý đem ảnh đi in bán nếu chưa thoả thuận với người chụp.
Bài viết dành cho nhiếp ảnh gia tự do, người chụp ảnh nghệ sĩ, diễn viên, vũ công cần ảnh hồ sơ, và người mẫu nghiệp dư. Nó giải thích nguyên lý theo pháp luật hiện hành, cách làm giấy đồng ý đơn giản, và những điểm mới khi AI chỉnh ảnh hoặc khi ảnh bị đưa vào AI. Kỹ thuật chụp và hậu kỳ có ở các danh mục nhiếp ảnh khác của trang.
Hai quyền chồng lên nhau trong một bức ảnh
Quyền tác giả của nhiếp ảnh gia đến từ sự sáng tạo: chọn góc, chọn ánh sáng, chọn khoảnh khắc, hướng dẫn tư thế, xử lý hậu kỳ. Quyền này phát sinh khi bức ảnh được tạo ra, không cần đăng ký. Nó cho nhiếp ảnh gia quyền đứng tên và quyền quyết định việc sao chép, phân phối, trưng bày, đăng tải bức ảnh.
Quyền đối với hình ảnh của người được chụp đến từ pháp luật dân sự: cá nhân có quyền đối với hình ảnh của mình, và việc sử dụng hình ảnh cá nhân phải được người đó đồng ý, trừ các trường hợp luật có quy định khác như hoạt động công cộng, mục đích vì lợi ích chung theo điều kiện luật định. Việc dùng hình ảnh vì mục đích thương mại thường đi kèm nghĩa vụ trả thù lao, trừ khi các bên thoả thuận khác.
Khi hai quyền này gặp nhau, nguyên tắc dễ nhớ là: mỗi bên nắm một chìa khoá. Nhiếp ảnh gia muốn đưa ảnh vào triển lãm, sách ảnh, quảng cáo cần sự đồng ý của người được chụp. Người được chụp muốn in ảnh lên áo bán, dùng làm bìa đĩa, cần sự đồng ý của nhiếp ảnh gia. Hợp đồng chụp ảnh tốt là văn bản giao chìa khoá cho nhau theo phạm vi rõ ràng.
Ngoại lệ hay gặp là ảnh chụp theo hợp đồng thuê: khi khách hàng thuê nhiếp ảnh gia chụp, hai bên có thể thoả thuận quyền tài sản với bức ảnh thuộc về khách, hoặc nhiếp ảnh gia giữ quyền và cấp phép sử dụng cho khách. Không có thoả thuận rõ thì tranh cãi rất dễ xảy ra.
Ai được làm gì với ảnh: các tình huống thường gặp
Bảng tóm tắt nguyên lý. Hợp đồng cụ thể giữa các bên có thể thay đổi kết luận, nên đây chỉ là điểm xuất phát.
| Việc muốn làm | Nhiếp ảnh gia cần gì | Người được chụp cần gì |
|---|---|---|
| Đăng ảnh lên trang cá nhân làm hồ sơ năng lực | Nên có sự đồng ý của người được chụp, nhất là ảnh riêng tư | Nên ghi tên nhiếp ảnh gia khi đăng lại |
| Dùng ảnh trong quảng cáo, bán sản phẩm | Cần đồng ý của người được chụp, thường có thù lao | Cần đồng ý của nhiếp ảnh gia nếu quyền tài sản thuộc về họ |
| Gửi ảnh dự thi, triển lãm | Cần đồng ý của người được chụp, nhất là ảnh chân dung cận | Không cần làm gì thêm, nhưng có quyền phản đối nếu không được hỏi |
| Đưa ảnh vào công cụ AI để chỉnh sửa lớn | Nên hỏi người được chụp nếu làm thay đổi đáng kể diện mạo | Nên hỏi nhiếp ảnh gia nếu dùng ảnh của họ làm đầu vào |
| Dùng ảnh làm dữ liệu huấn luyện, tạo nhân vật AI | Cần đồng ý rõ ràng của người được chụp | Cần đồng ý của nhiếp ảnh gia |
Với ảnh nghệ sĩ chụp ở sự kiện công cộng, hoạt động biểu diễn, pháp luật có quy định riêng về sử dụng hình ảnh trong hoạt động công cộng, nhưng điều đó không có nghĩa là được dùng tuỳ ý cho mục đích thương mại hay làm tổn hại danh dự. Bài tiếp theo về chụp ảnh buổi biểu diễn đi sâu phần này.
Giấy đồng ý chụp ảnh: những mục nên có
Trong nghề nhiếp ảnh quốc tế, văn bản này thường gọi là "model release". Ở Việt Nam, bạn có thể làm một văn bản đơn giản bằng tiếng Việt, hai bên giữ mỗi bên một bản. Một văn bản tốt gồm các mục sau.
- Tên hai bên, ngày chụp, địa điểm, mô tả ngắn buổi chụp.
- Mục đích sử dụng được phép: hồ sơ năng lực của nhiếp ảnh gia, triển lãm, sách ảnh, mạng xã hội, quảng cáo cho sản phẩm nào.
- Mục đích không được phép: ví dụ không dùng cho quảng cáo thuốc, không dùng cho nội dung chính trị, không bán ảnh cho kho ảnh.
- Việc chỉnh sửa: chỉnh màu, ánh sáng, làm mịn nhẹ thì được; thay đổi khuôn mặt, cơ thể, ghép bối cảnh khác hay chỉnh bằng AI làm thay đổi đáng kể diện mạo thì cần hỏi lại.
- Việc dùng ảnh với AI: có được dùng làm dữ liệu huấn luyện, tạo nhân vật, tạo ảnh mới dựa trên khuôn mặt hay không — câu trả lời mặc định nên là không.
- Thời hạn sử dụng và phạm vi địa lý nếu cần.
- Thù lao nếu có, hoặc ghi rõ là chụp trao đổi không thù lao.
- Cách ghi tên: nhiếp ảnh gia được ghi tên ở đâu, người được chụp có muốn được ghi tên không.
- Với người chưa đủ tuổi thành niên: chữ ký của cha mẹ hoặc người giám hộ.
Đừng để giấy đồng ý thành thủ tục khô cứng. Đọc cho người được chụp nghe từng mục, giải thích những chỗ họ chưa rõ. Một người mẫu hiểu rõ ảnh của mình sẽ được dùng thế nào sẽ hợp tác thoải mái hơn trong buổi chụp.
AI chỉnh ảnh chân dung: ranh giới cần thoả thuận
Công cụ chỉnh ảnh có AI giờ làm được những việc trước kia mất hàng giờ: làm mịn da, đổi biểu cảm, mở mắt người đang nhắm, thay trang phục, đổi phông nền, thậm chí thay đổi dáng người. Với nhiếp ảnh gia, đó là công cụ mạnh. Với người được chụp, đó là nỗi lo: bức ảnh mang tên mình có thể không còn là mình.
Nguyên tắc thực tế là phân biệt chỉnh sửa giữ nguyên diện mạo và chỉnh sửa thay đổi diện mạo. Cân bằng màu, sửa ánh sáng, xoá vết xước trên phông, làm mịn nhẹ vết mụn tạm thời thường không làm người được chụp phật ý. Còn đổi hình dáng khuôn mặt, làm thon người, đổi biểu cảm từ buồn sang cười, ghép vào bối cảnh khác thì đụng đến cách người đó được nhìn nhận, nên cần hỏi trước.
Với ảnh nghệ sĩ dùng cho hồ sơ casting, chỉnh quá tay còn gây hại cho chính nghệ sĩ: đạo diễn gặp người thật không giống ảnh thì mất niềm tin. Nhiều người tuyển vai yêu cầu ảnh ít chỉnh sửa. Nhiếp ảnh gia nên hỏi rõ mục đích ảnh trước khi quyết định mức chỉnh.
Khi dùng công cụ AI trực tuyến để chỉnh, hãy đọc điều khoản dịch vụ về việc lưu và dùng ảnh tải lên. Ảnh chân dung khách hàng là dữ liệu cá nhân; chọn công cụ có tuỳ chọn không dùng ảnh để huấn luyện, hoặc xử lý trên máy của mình nếu có thể.
Khi ảnh của bạn bị lấy dùng không phép
Xác định ai đang bị xâm phạm. Ảnh của nhiếp ảnh gia bị lấy đăng không ghi tên là xâm phạm quyền tác giả. Ảnh người được chụp bị dùng quảng cáo không xin phép là xâm phạm quyền hình ảnh. Nhiều trường hợp cả hai cùng bị, và hai bên nên phối hợp.
Lưu bằng chứng trước khi liên hệ. Chụp màn hình có ngày giờ, đường dẫn, tên trang. Giữ bản gốc ảnh có dữ liệu chụp để chứng minh tác giả. Sau khi bạn liên hệ, bên kia có thể gỡ ngay và bạn mất bằng chứng.
Liên hệ lịch sự trước, cứng rắn sau. Nhiều trường hợp là do không hiểu biết. Một tin nhắn đề nghị ghi tên hoặc gỡ ảnh thường đủ. Nếu bên kia phớt lờ, gửi văn bản chính thức, báo nền tảng theo mục vi phạm quyền.
Ảnh bị đưa vào AI tạo ảnh giả. Nếu khuôn mặt trong ảnh bị dùng tạo ảnh giả mạo, đặc biệt nội dung nhạy cảm, đây là việc nghiêm trọng: lưu bằng chứng, báo nền tảng, trình báo cơ quan chức năng và hỏi luật sư. Không trả tiền cho bất kỳ ai đe doạ phát tán.
Khi cần đi xa hơn. Với thiệt hại đáng kể, bạn nên trình bày vụ việc với luật sư, chẳng hạn trên AI Cố Vấn, để biết hướng yêu cầu bồi thường hay khởi kiện.
Chụp trẻ em và người trong hoàn cảnh nhạy cảm
Với trẻ em, quyền hình ảnh được bảo vệ chặt hơn. Việc chụp và nhất là đăng tải, sử dụng ảnh trẻ em cần sự đồng ý của cha mẹ hoặc người giám hộ, và với trẻ đã đủ lớn để hiểu, nên hỏi cả ý của chính các em. Ảnh trẻ em trong lớp múa, lớp kịch, buổi văn nghệ là kỷ niệm đẹp, nhưng khi đăng công khai thì nên tránh kèm tên đầy đủ, tên trường, lịch tập, những thông tin giúp người lạ tìm tới các em.
Không đưa ảnh trẻ em vào công cụ AI để tạo ảnh mới, đổi trang phục, ghép bối cảnh, kể cả với ý định vui vẻ. Ảnh đã qua AI có thể bị phát tán và lạm dụng theo cách không lường trước. Nếu đoàn hay câu lạc bộ cần ảnh minh hoạ, dùng ảnh thật đã được phụ huynh đồng ý hoặc ảnh chụp từ phía sau, không thấy rõ mặt.
Người trong hoàn cảnh nhạy cảm — người bệnh, người khuyết tật, người đang gặp chuyện buồn, người lớn tuổi ở vùng sâu — thường không ở thế từ chối khi bị chụp. Nhiếp ảnh gia tử tế hỏi kỹ hơn, giải thích ảnh sẽ được dùng ở đâu, và sẵn sàng không chụp khi người đó do dự. Một bức ảnh đẹp không đáng đánh đổi phẩm giá của người trong ảnh.
Chụp ảnh nghệ sĩ cho hồ sơ: thoả thuận nhỏ, tránh chuyện lớn
Diễn viên, vũ công, ca sĩ mới vào nghề thường nhờ bạn bè chụp ảnh hồ sơ, hoặc chụp trao đổi với nhiếp ảnh gia đang xây dựng danh mục. Kiểu chụp trao đổi này rất phổ biến và có ích cho cả hai, nhưng lại hay gây tranh cãi về sau: nghệ sĩ dùng ảnh in ấn quảng bá có thu tiền, nhiếp ảnh gia đem ảnh đi dự thi hay bán cho kho ảnh.
Chỉ cần thống nhất vài điều bằng tin nhắn là đủ cho phần lớn trường hợp: nghệ sĩ được dùng ảnh cho hồ sơ, mạng xã hội, tài liệu quảng bá buổi diễn của mình, có ghi tên nhiếp ảnh gia; nhiếp ảnh gia được dùng ảnh trong danh mục cá nhân, triển lãm, dự thi, không bán cho kho ảnh hay quảng cáo sản phẩm; không ai đưa ảnh vào AI tạo hình mới nếu chưa hỏi bên kia.
Nếu sau này một bên muốn dùng ảnh vượt khỏi phạm vi đó, hỏi lại là xong. Một tin nhắn hỏi lại tốn vài phút, còn một mối quan hệ nghề nghiệp đổ vỡ vì tấm ảnh thì khó hàn gắn.
Câu hỏi thường gặp
Ảnh tự chụp bằng điện thoại của người khác thì ai là tác giả?
Người bấm máy và quyết định khung hình thường được xem là tác giả, không phụ thuộc máy của ai. Nếu bạn nhờ người khác chụp hộ bằng máy của mình và tự sắp xếp mọi thứ, câu chuyện có thể khác. Với ảnh dùng cho việc quan trọng, thoả thuận rõ là cách chắc nhất.
Nhiếp ảnh gia có được giữ file gốc khi khách đã trả tiền không?
Tuỳ hợp đồng. Nhiều nhiếp ảnh gia giao ảnh đã chỉnh và giữ file gốc, đây là thông lệ phổ biến nhưng không phải quy định. Nếu bạn cần file gốc, hãy ghi rõ trong thoả thuận trước khi chụp.
Chụp người lạ ngoài đường rồi đăng triển lãm có cần xin phép không?
Ảnh đường phố có người nhận diện được rõ ràng, nhất là chân dung cận, nên xin phép khi có thể. Đưa ảnh vào triển lãm, sách, bán ảnh thì nhu cầu xin phép càng rõ. Với trẻ em, người trong hoàn cảnh khó khăn, hãy đặc biệt cẩn trọng.
Người mẫu có thể yêu cầu gỡ ảnh đã đồng ý cho đăng không?
Tuỳ nội dung đồng ý và hoàn cảnh. Nếu ảnh bị dùng ngoài phạm vi đã thoả thuận, người mẫu có cơ sở yêu cầu gỡ. Nếu dùng đúng phạm vi, việc gỡ là chuyện thương lượng thiện chí. Nhiều nhiếp ảnh gia sẵn lòng gỡ ảnh khi người mẫu có lý do chính đáng.
Ảnh chân dung tạo bằng AI từ ảnh thật của mình thì ai có quyền?
Đây là vùng còn tranh luận. Phần do AI tự sinh khó được coi là tác phẩm có tác giả là người, trong khi khuôn mặt bạn vẫn là hình ảnh cá nhân của bạn. Ảnh thật dùng làm đầu vào có thể thuộc quyền tác giả của nhiếp ảnh gia. Cẩn thận khi dùng loại ảnh này cho mục đích thương mại.
Có cần giấy đồng ý khi chụp ảnh cho đoàn kịch của chính mình không?
Nên có, dù đơn giản. Một văn bản chung cho thành viên đoàn ghi rõ ảnh tập, ảnh diễn được dùng để quảng bá đoàn trên những kênh nào là đủ. Khi thành viên rời đoàn, thoả thuận này giúp tránh tranh cãi về việc tiếp tục dùng ảnh.