Âm thanh tốt cho một hội trường nhỏ dựa vào ba việc: đặt loa ở phía trước micro, chọn đúng loại micro cho từng người diễn, và kiểm âm kỹ trước khi khán giả vào. Phần lớn sự cố quen thuộc như micro hú, tiếng nhỏ ở hàng cuối, diễn viên không nghe được nhạc đều đến từ một trong ba việc này chứ hiếm khi do thiếu thiết bị đắt tiền.
Bài viết dành cho người phụ trách kỹ thuật ở nhà văn hoá, trường học, câu lạc bộ, người tổ chức chương trình nhỏ phải tự lo âm thanh. Nội dung đi từ chuỗi thiết bị cơ bản, cách đặt loa, cách chống hú, đến việc AI giúp được gì và không giúp được gì trong khâu này. Phần nối điện cho loa và ampli xem thêm bài an toàn điện trong cùng danh mục.
Chuỗi âm thanh cơ bản trên sân khấu
Âm thanh sân khấu đi theo một chuỗi: nguồn âm, như giọng hát, nhạc cụ, tệp nhạc nền, được thu bằng micro hoặc cắm trực tiếp, đi vào bàn trộn âm thanh; bàn trộn chỉnh độ lớn, màu tiếng từng đường, rồi gửi ra ampli và loa. Nhiều loa đời mới có ampli bên trong, gọi là loa liền công suất, nên chuỗi rút ngắn còn bàn trộn và loa.
Từ bàn trộn thường có hai nhánh ra. Nhánh chính đi tới loa khán phòng cho khán giả nghe. Nhánh phụ đi tới loa kiểm âm đặt trên sân khấu, quay về phía người diễn để họ nghe được nhạc và giọng mình. Hai nhánh này chỉnh độc lập: người diễn có thể cần nghe nhiều nhạc nền hơn khán giả, hoặc cần nghe giọng mình rõ hơn.
Hiểu chuỗi này giúp bạn khoanh vùng sự cố nhanh. Không có tiếng thì đi lần theo chuỗi: micro có bật pin không, dây đã cắm đúng cổng chưa, đường đó trên bàn trộn đã mở chưa, tổng ra đã mở chưa, loa có điện không. Đa số lần mất tiếng trong đêm diễn là do một công tắc hay một nút gạt bị ai đó vô tình chạm vào.
Bạn không cần thuộc mọi nút trên bàn trộn. Với chương trình nhỏ, nắm chắc nút chỉnh độ nhạy đầu vào, ba nút chỉnh âm sắc cao, trung, trầm, nút gạt từng đường và nút gạt tổng là làm được phần lớn công việc.
Đặt loa khán phòng và loa kiểm âm
Loa khán phòng đặt phía trước micro. Đây là nguyên tắc quan trọng nhất. Loa đặt ở hai bên mép trước sân khấu, ngang hoặc hơi lùi ra trước so với vị trí người diễn đứng xa nhất. Người cầm micro đi ra phía trước loa là gần như chắc chắn hú.
Nâng loa cao hơn đầu khán giả. Loa đặt trên chân, mặt loa cao hơn đầu người ngồi, hơi chúc xuống hàng ghế giữa. Đặt loa thấp ngay trên sàn, hàng đầu bị ù tai còn hàng cuối nghe không rõ vì tiếng bị người phía trước chắn.
Loa kiểm âm quay về phía người diễn, đặt ở vùng câm của micro. Micro định hướng hình trái tim, loại phổ biến nhất, ít thu âm thanh từ phía sau lưng micro. Đặt loa kiểm âm ngay phía trước người diễn, tức là phía sau đuôi micro họ cầm, để giảm hú. Với micro có vùng thu hẹp hơn, vị trí ít thu nhất lệch sang hai bên đuôi, hãy xem hướng dẫn của đúng loại micro.
Chừa khoảng cách và che chắn. Dây loa và dây tín hiệu đi sát mép, dán băng dính sàn để không ai vấp. Chân loa phải đứng vững, có thể chằng hoặc chèn thêm vật nặng ở chân nếu sân khấu có nhiều người chạy nhảy.
Phòng dài thì thêm loa trễ. Hội trường dài và hẹp, hàng cuối nghe nhỏ, có thể đặt thêm một cặp loa ở giữa phòng. Loa thêm cần được chỉnh độ trễ để tiếng tới cùng lúc với loa chính; việc này nên nhờ người có kinh nghiệm.
Vì sao micro hú và cách xử lý từng bước
Micro hú khi tiếng từ loa quay ngược vào micro, được khuếch đại lần nữa, lại ra loa, tạo thành vòng lặp tăng dần ở một tần số. Muốn hết hú, bạn phải cắt vòng lặp đó. Các bước dưới xếp theo thứ tự nên thử, từ dễ đến khó.
- Hạ ngay nút gạt của micro đang hú hoặc nút tổng, rồi mới tìm nguyên nhân. Đừng để khán giả chịu tiếng rít trong lúc bạn loay hoay.
- Kiểm vị trí: người diễn có đứng trước loa không, có chĩa micro về phía loa không. Nhắc họ lùi lại hoặc xoay người.
- Đưa micro gần miệng hơn rồi giảm độ nhạy đầu vào. Micro cầm cách miệng một gang tay phải mở lớn hơn nhiều so với micro sát miệng, dễ hú hơn.
- Tắt mọi micro không dùng. Mỗi micro mở thêm là một đường cho vòng lặp.
- Giảm âm lượng loa kiểm âm, vì loa này gần micro nhất.
- Nếu vẫn hú ở một tần số cố định, dùng bộ chỉnh âm sắc cắt hẹp đúng dải đó. Cách tìm: tăng từ từ âm lượng khi chưa có khán giả cho đến khi bắt đầu hú, xác định tần số, cắt bớt, lặp lại vài lần. Người trong nghề gọi việc này là dò hú.
- Ghi lại các tần số đã cắt cho hội trường đó để lần sau dùng lại.
Micro cài áo dễ hú hơn micro cầm tay vì nằm xa miệng và thu cả tiếng xung quanh. Với kịch có nhiều micro cài áo, người vận hành phải mở tắt micro theo cue thoại, không để tất cả mở cùng lúc.
Chọn micro theo từng việc
Không có loại micro tốt cho mọi việc. Bảng dưới gợi ý loại micro hợp với từng tình huống phổ biến trên sân khấu nhỏ; không nhắc hãng, vì mẫu cụ thể phụ thuộc thiết bị nơi bạn diễn.
| Tình huống | Loại micro thường dùng | Lưu ý |
|---|---|---|
| Người dẫn chương trình, ca sĩ đơn | Micro cầm tay loại động, định hướng | Bền, ít hú, cầm sát miệng |
| Diễn viên kịch cần hai tay tự do | Micro cài áo hoặc micro đeo tai sát má | Giấu dây dưới trang phục, kiểm pin trước mỗi suất |
| Tốp ca đứng hàng | Micro đứng trên chân, mỗi micro cho hai ba người | Sắp người hát to đứng xa micro hơn |
| Kịch không đủ micro cho từng người | Micro đặt sàn mép sân khấu hoặc treo phía trên | Thu cả vùng, phải tắt khi có tiếng ồn sân khấu |
| Nhạc cụ mộc như đàn tranh, đàn bầu | Micro tụ điện đặt gần, hoặc cắm trực tiếp nếu đàn có đầu ra | Micro tụ điện cần nguồn cấp từ bàn trộn |
Với micro không dây, mỗi bộ thu phát dùng một tần số riêng, hai bộ trùng tần số sẽ nhiễu lẫn nhau. Thiết bị không dây phải dùng dải tần cho phép theo quy định hiện hành; khi thuê thiết bị, hỏi đơn vị cho thuê về việc này.
Âm lượng, khoảng cách và tiếng vọng trong phòng
Trong điều kiện không có vật phản xạ, âm thanh từ một nguồn nhỏ giảm khoảng 6 decibel mỗi khi khoảng cách tăng gấp đôi. Nói cách khác, người ngồi cách loa 16 mét nghe nhỏ hơn đáng kể so với người ngồi cách 4 mét. Vì thế chỉnh âm lượng từ chỗ bàn trộn đặt ở cuối phòng thường cho kết quả hợp lý hơn đặt bàn sát sân khấu, nơi người vận hành nghe khác hẳn khán giả.
Trong phòng thật, tường, trần và sàn phản xạ âm thanh. Hội trường lát gạch, tường trơn, trần cao thường có nhiều tiếng vọng: lời nói bị nhoè, nhạc ù. Mở to hơn không giải quyết được, chỉ làm vọng nặng thêm. Cách làm là giảm âm lượng tổng, cắt bớt dải trầm, hướng loa vào khán giả thay vì vào tường, và nếu có thể, treo rèm hay phông vải ở các mặt tường trống.
Khán phòng đầy người nghe khác hẳn khán phòng trống. Cơ thể và quần áo của khán giả hấp thụ âm thanh, phòng bớt vọng và tiếng nhỏ đi. Kiểm âm lúc phòng trống xong, hãy chuẩn bị tăng thêm một chút khi khán giả đã vào, và nghe lại ở hàng cuối trong vài phút đầu chương trình.
Đối với trẻ em và người cao tuổi trong khán phòng, đừng mở quá lớn. Âm thanh to kéo dài gây mệt, ù tai. Một chương trình mà khán giả nghe rõ từng lời ở mức vừa phải được đánh giá cao hơn nhiều so với chương trình dội tiếng.
AI giúp được gì trong khâu âm thanh
AI không nghe được hội trường của bạn, nên không thay được đôi tai người vận hành. Nhưng ở phần giấy tờ và giải thích, nó tiết kiệm thời gian đáng kể.
- Lập danh sách đường tín hiệu: bạn liệt kê các nguồn âm, AI xếp thành bảng số đường, nguồn, loại micro, chân micro, cần nguồn cấp hay không, gửi loa kiểm âm nào.
- Giải thích thông số trên nhãn thiết bị khi bạn chép lại, ví dụ trở kháng, độ nhạy, kiểu kết nối. Vẫn đối chiếu với sách hướng dẫn của đúng mẫu.
- Soạn quy trình kiểm âm cho người mới theo đúng thiết bị nơi bạn diễn, in ra dán cạnh bàn trộn.
- Gợi ý hướng xử lý khi bạn mô tả triệu chứng, ví dụ "tiếng hát bị ù, khó nghe chữ trong phòng tường gạch". Coi đó là danh sách việc cần thử, không phải chẩn đoán chắc chắn.
- Soạn tin nhắn hỏi đơn vị cho thuê thiết bị, liệt kê đủ thông tin cần hỏi để không phải hỏi đi hỏi lại.
- Tóm tắt ghi chú sau mỗi buổi diễn thành bài học cho lần sau.
Điều AI hay sai là mặc định thiết bị chuyên nghiệp đắt tiền và tần số dò hú cụ thể. Tần số hú của hội trường bạn chỉ tìm được bằng cách dò tại chỗ.
Kiểm âm trước giờ diễn
Kiểm âm nên làm ít nhất một tiếng trước khi mở cửa đón khán giả, theo thứ tự cố định để không bỏ sót.
- Kiểm đường: từng micro, từng nguồn nhạc lần lượt phát ra tiếng đúng đường trên bàn trộn. Một người gõ nhẹ hoặc nói vào micro, người vận hành xác nhận.
- Dò hú với loa khán phòng và loa kiểm âm như phần trên, khi phòng còn yên tĩnh.
- Kiểm âm với người diễn thật: ca sĩ hát một đoạn, diễn viên nói vài câu thoại to nhất và nhỏ nhất của vai.
- Chỉnh loa kiểm âm theo yêu cầu người diễn, ghi lại cho từng tiết mục.
- Phát thử mọi tệp nhạc nền ở đúng mức âm lượng, kiểm đoạn đầu và đoạn cuối.
- Thay pin mới cho mọi micro không dây, để pin dự phòng ở chỗ dễ lấy.
- Đi một vòng khán phòng nghe, nhất là hàng cuối và hai góc.
Sau khi kiểm xong, đừng để ai chỉnh bàn trộn. Nếu nhiều nhóm dùng chung thiết bị, chụp ảnh lại vị trí các nút để khôi phục nhanh khi lỡ bị chạm.
Câu hỏi thường gặp
Có nên dùng loa kéo di động cho chương trình nhỏ không?
Loa kéo tiện cho sinh hoạt ngoài trời, phòng nhỏ dưới vài chục người. Với hội trường vài trăm chỗ, loa kéo thường thiếu độ phủ và dễ méo tiếng khi mở lớn. Nếu chỉ có loa kéo, đặt cao lên và dùng hai chiếc ở hai bên.
Micro hú khi người hát đi xuống khán giả thì làm sao?
Khi người cầm micro rời sân khấu đi xuống, họ thường đứng trước loa. Người vận hành nên giảm độ nhạy micro đó trước khi họ xuống, nhắc người diễn cầm micro sát miệng và không chĩa về phía loa. Tốt nhất là thống nhất trước lối đi.
Âm thanh nhỏ ở hàng cuối nhưng hàng đầu đã quá to, xử lý thế nào?
Đây thường là do loa đặt thấp hoặc quay thẳng ra, không chúc vào giữa phòng. Nâng loa lên, chỉnh góc, hoặc thêm cặp loa phụ giữa phòng. Tăng âm lượng tổng chỉ làm hàng đầu khó chịu hơn.
Có thể phát nhạc nền từ điện thoại không?
Được, nếu dùng dây cắm chắc chắn hoặc thiết bị phát ổn định. Bật chế độ máy bay hoặc không làm phiền, tắt hiệu ứng âm thanh bàn phím, sạc đầy pin. Chuẩn bị thêm một thiết bị dự phòng có cùng danh sách nhạc.
Người không chuyên có tự học vận hành bàn trộn được không?
Được, với chương trình nhỏ. Bắt đầu bằng việc hiểu chuỗi âm thanh, nút độ nhạy, âm sắc và nút gạt, rồi tập dò hú khi phòng trống. Phụ việc cho người có kinh nghiệm vài buổi sẽ học nhanh hơn rất nhiều so với chỉ đọc tài liệu.
Micro cài áo hay bị sột soạt, khắc phục ra sao?
Tiếng sột soạt thường do đầu micro cọ vào vải. Cố định đầu micro bằng băng dính y tế, đặt ở chỗ ít cử động như giữa ngực hoặc chân tóc, tránh đặt dưới vải cứng. Kiểm lại khi diễn viên mặc trang phục cuối cùng.