Thiết kế cảnh trí là quyết định trên sân khấu có gì, đặt ở đâu, làm bằng gì, để vừa cho khán giả biết câu chuyện xảy ra ở đâu, vừa chừa đủ chỗ cho người diễn, vừa đổi được giữa các cảnh. Với đoàn nhỏ, cảnh trí giỏi thường là cảnh trí ít: một khung cửa, một chiếc ghế, một tấm phông đổi màu dưới đèn có thể kể được nhiều hơn một căn phòng dựng đầy đủ mà diễn viên không có chỗ đi lại.
Bài viết đi qua các bước một người thiết kế cảnh trí làm: đọc kịch bản để lấy yêu cầu, phác ý tưởng, vẽ mặt bằng, kiểm tầm nhìn khán giả, chọn vật liệu, tính chuyện đổi cảnh và dựng an toàn. AI hữu ích ở khâu phác ý tưởng và lập danh sách; phần còn lại cần thước dây, giấy kẻ ô và đôi tay.
Cảnh trí làm gì cho một vở diễn
Cảnh trí trước hết cho khán giả biết nơi chốn và thời gian: một ngôi nhà tranh ở làng ven sông, một văn phòng ở thành phố, một sân ga cũ. Nhưng nó không cần mô tả hết. Khán giả sân khấu sẵn lòng tưởng tượng; chỉ cần vài chi tiết đúng, họ tự lấp phần còn lại. Một chiếc chõng tre và tiếng ếch nhái đủ gợi nông thôn đồng bằng, không cần dựng cả mái nhà.
Cảnh trí còn có thể mang ý nghĩa. Một bức tường dần nghiêng qua từng cảnh nói về gia đình đang rạn nứt; một khung cửa đứng trơ trọi giữa sân khấu nói về sự chia cắt. Đây là chỗ người thiết kế góp phần kể chuyện, nhưng phải bàn kỹ với đạo diễn để ý tưởng hình ảnh không đi ngược với cách dàn dựng.
Việc thứ ba, hay bị quên, là phục vụ người diễn. Cảnh trí quyết định diễn viên đi lại thế nào, ngồi ở đâu, vào ra từ hướng nào. Một chiếc bàn đặt chắn giữa sân khấu sẽ buộc mọi cảnh phải dàn quanh nó. Trước khi thêm bất cứ vật gì, tự hỏi vật này có giúp diễn viên làm việc không, hay chỉ để trang trí.
Cuối cùng, cảnh trí phải sống được với thực tế: dựng kịp trong thời gian được vào hội trường, đổi được giữa các cảnh, chở được tới nơi diễn và an toàn cho mọi người. Một ý tưởng đẹp mà không qua được bốn điều kiện đó là ý tưởng phải sửa.
Đọc kịch bản để lấy yêu cầu
Trước khi nghĩ tới hình ảnh, đọc kịch bản ít nhất hai lần và ghi ra những gì vở bắt buộc phải có. Danh sách dưới là những câu hỏi nên trả lời.
- Vở có bao nhiêu nơi chốn khác nhau, cảnh nào ở đâu, nơi nào lặp lại.
- Những lối vào ra mà kịch bản đòi hỏi: cửa chính, cửa sổ, cầu thang, lối từ khán phòng.
- Những đồ vật nhân vật bắt buộc phải dùng: ngồi, nằm, trèo, giấu đồ, mở ngăn kéo.
- Có cảnh nào cần độ cao khác nhau không, ví dụ một người đứng trên gác nói vọng xuống.
- Thời gian giữa các cảnh có cho phép đổi cảnh không, hay cảnh nối liền.
- Chỉ dẫn của tác giả về không khí, mùa, thời tiết, thời đại.
- Những gì đạo diễn đã quyết định trong buổi đọc kịch bản đầu tiên.
AI làm tốt việc rà kịch bản và lập danh sách này, nhất là với kịch bản dài. Bạn có thể dán từng cảnh và yêu cầu liệt kê nơi chốn, lối vào ra, đồ vật bắt buộc. Nếu kịch bản thuộc tác giả khác, chỉ dán khi đã được phép dùng cho việc dàn dựng, và kiểm lại danh sách với bản gốc vì AI có thể bỏ sót một chỉ dẫn nằm lẫn trong lời thoại.
Phác ý tưởng và bảng cảm hứng cùng AI
Giai đoạn ý tưởng là nơi AI giúp mở rộng lựa chọn nhanh. Mục tiêu là có ba bốn hướng khác nhau để mang đi bàn, không phải một bản vẽ hoàn chỉnh.
- Viết bản mô tả ngắn: nội dung vở, không khí, khổ sân khấu, những yêu cầu bắt buộc vừa lập, ngân sách tính theo mức "rất ít, chủ yếu tận dụng" hay "có thể làm mới vài món".
- Hỏi AI theo hướng: "Đề xuất bốn hướng thiết kế cảnh trí khác nhau cho vở này trên sân khấu rộng 7 mét, sâu 5 mét, không có giàn treo. Mỗi hướng gồm ý tưởng chính, các món cần làm, cách đổi cảnh, ưu và nhược. Một hướng phải gần như không dùng đồ dựng, chỉ dùng ghế, vải và ánh sáng."
- Chọn hai hướng có triển vọng, hỏi sâu hơn về từng món: kích thước gợi ý, vật liệu, số người cần để di chuyển.
- Nếu cần hình minh hoạ, dùng công cụ tạo ảnh để có bảng cảm hứng; hướng dẫn chi tiết thuộc phạm vi AI Hình Ảnh. Đừng sao chép thiết kế của một vở diễn có thật mà bạn tìm thấy trên mạng.
- Mang các hướng tới gặp đạo diễn, để đạo diễn chọn và góp ý. Thường kết quả là ghép từ hai hướng.
- Sau khi chốt, chuyển sang vẽ mặt bằng bằng tay hoặc bằng phần mềm vẽ đơn giản.
Một lưu ý: hình do AI tạo thường có tỉ lệ sai, ánh sáng đẹp hơn thực tế và đồ vật không đứng được. Dùng để nói chuyện về không khí, còn kích thước thì phải tự đo.
Vẽ mặt bằng và kiểm tầm nhìn khán giả
Mặt bằng là bản vẽ sân khấu nhìn từ trên xuống, theo tỉ lệ, thường là 1 phần 25 hoặc 1 phần 50. Trên đó có mép sân khấu, cánh gà, vị trí từng món cảnh trí, lối vào ra, và hàng ghế đầu của khán giả. Đo sân khấu thật bằng thước dây trước khi vẽ, đừng dựa vào số liệu cũ của hội trường; nhiều sân khấu có cột, bậc thềm hay ổ điện không ghi trong bản vẽ nào.
Kiểm tầm nhìn là bước quyết định. Từ hai ghế ngoài cùng của hàng đầu, kẻ đường thẳng vào sân khấu; những gì nằm ngoài hai đường đó, khán giả bên kia không thấy. Ngược lại, những gì ở sau cánh gà mà nằm trong đường nhìn thì khán giả lại thấy, như người hậu đài đứng chờ hay đồ đạc chất đống. Cần che bằng phông hoặc tấm cánh gà.
Với hội trường có ban công hoặc khán phòng dốc, kiểm thêm tầm nhìn từ trên xuống. Đồ đặt sát mép trước như chậu cây hay bục cao có thể che mất người diễn đối với hàng ghế thấp. Bạn có thể dùng mô hình bằng bìa cứng theo tỉ lệ, đặt người giấy vào, cúi mắt nhìn từ góc ghế để thấy vấn đề trước khi đóng gỗ.
AI có thể giúp tính tỉ lệ, đổi kích thước thật sang kích thước trên bản vẽ, hoặc soát danh sách món nào đã có trên mặt bằng. Nhưng nó không thay được việc đứng ở góc khán phòng nhìn lên.
Vật liệu cho cảnh trí rẻ, nhẹ, dùng lại được
Đoàn nhỏ thường phải chở cảnh trí bằng xe máy hoặc xe tải nhỏ, dựng trong một hai tiếng. Bảng dưới gợi ý các loại vật liệu phổ biến và lưu ý khi dùng.
| Vật liệu | Dùng làm gì | Lưu ý |
|---|---|---|
| Khung gỗ nhẹ bọc vải hoặc ván mỏng | Tấm vách, khung cửa, tường giả | Có chân chống phía sau, nối các tấm bằng bản lề để gấp lại khi chở |
| Bục gỗ có chân | Tạo các tầng cao khác nhau | Phải chịu được người nhảy lên; mép sơn hoặc dán băng sáng màu |
| Phông vải lớn | Nền trời, không gian chung, màn chiếu bóng | Vải sáng màu nhận màu đèn tốt; cần chống cháy hoặc giữ xa đèn nóng |
| Tấm xốp, bìa cứng | Chi tiết trang trí, đồ dựng nhỏ | Nhẹ nhưng dễ cháy và dễ gãy; không dùng làm chỗ đứng, chỗ ngồi |
| Đồ thật mượn hoặc tận dụng | Bàn ghế, chõng tre, thúng mủng | Ghi lại để trả đúng chủ; kiểm chắc chắn trước khi cho diễn viên ngồi |
Hỏi trước nơi diễn có quy định gì về vật liệu, nhất là vật liệu dễ cháy và việc khoan đóng lên sàn. Nhiều hội trường không cho bắt vít vào sàn sân khấu; khi đó các tấm vách phải đứng bằng chân chống và vật nặng.
Cảnh trí và ánh sáng phải bàn cùng nhau
Trên sân khấu, khán giả không thấy cảnh trí, họ thấy cảnh trí dưới ánh đèn. Một bức vách sơn xanh nhạt dưới đèn hổ phách sẽ thành màu xám rêu; một tấm phông trắng có thể thành bầu trời bình minh, đêm trăng hay biển lửa chỉ bằng đổi màu đèn. Vì vậy người thiết kế cảnh trí và người thiết kế ánh sáng nên ngồi với nhau từ khi còn là bản phác, không phải tới tuần tổng duyệt mới gặp.
Có ba điểm cần thống nhất sớm. Thứ nhất là màu sơn và chất liệu bề mặt: bề mặt bóng phản chiếu đèn thành vệt sáng khó chịu, bề mặt mờ nhận ánh sáng đều hơn. Thứ hai là chỗ treo và đặt đèn: một tấm vách cao đặt sát cánh gà có thể chắn mất đèn bên mà múa cần. Thứ ba là những món cảnh trí có đèn bên trong như cửa sổ sáng, đèn bàn, đèn lồng, cần nguồn điện và dây đi kín đáo.
Nếu đoàn chỉ có một người lo cả cảnh trí lẫn ánh sáng, càng nên thử sớm. Dựng tạm hai ba món chính trên sân khấu, bật các trạng thái đèn dự kiến, chụp ảnh từ giữa khán phòng. Nhiều quyết định về màu sơn sẽ đổi sau buổi thử này, và đổi lúc chưa sơn thì rẻ hơn rất nhiều.
Đổi cảnh nhanh và an toàn khi dựng
Một khung chung, đổi chi tiết. Giữ một khung cảnh cố định suốt vở, mỗi cảnh chỉ đổi vài món nhỏ hoặc đổi màu đèn. Đây là cách tiết kiệm nhất cho vở nhiều cảnh.
Món lớn có bánh xe khoá được. Bục hoặc tường gắn bánh xe đẩy ra vào nhanh, nhưng bánh phải có khoá; diễn viên đứng lên bục trượt là tai nạn.
Đổi cảnh trong bóng tối cần dấu phát quang. Dán những miếng băng phát quang nhỏ ở vị trí đặt đồ và mép bục để hậu đài không vấp, không đặt lệch.
Mọi tấm vách đứng phải được giữ chắc. Dùng chân chống chéo phía sau và vật nặng đè chân. Một tấm vách đổ vào khán giả hay diễn viên là sự cố nghiêm trọng. Nếu cần treo cảnh lên cao, việc treo phải do người có chuyên môn và đúng điểm treo được phép của hội trường.
Để trống lối thoát hiểm. Cảnh trí, đồ hậu đài không được chắn cửa thoát hiểm, bình cứu hoả hay lối đi cánh gà. Kiểm lại sau khi dựng xong, trước giờ mở cửa.
Câu hỏi thường gặp
Không có tiền làm cảnh trí thì dựng vở thế nào?
Nhiều vở hay được dựng chỉ với vài chiếc ghế, vài tấm vải và ánh sáng. Hãy chọn một hai món có ý nghĩa nhất với câu chuyện, phần còn lại để diễn viên và khán giả tưởng tượng. Ít đồ còn giúp diễn viên có không gian và giảm thời gian đổi cảnh.
Mặt bằng sân khấu nên vẽ tay hay vẽ trên máy?
Vẽ tay trên giấy kẻ ô là đủ cho sân khấu nhỏ và giúp bạn nghĩ nhanh. Vẽ trên máy tiện khi cần sửa nhiều lần hay gửi cho nhiều người. Điều quan trọng là đúng tỉ lệ và ghi đủ kích thước, không phải công cụ.
AI có thể vẽ luôn bản thiết kế cảnh trí chi tiết không?
Công cụ tạo ảnh cho ra hình phác không khí khá nhanh, nhưng chưa đáng tin về kích thước, kết cấu và độ đứng vững. Dùng hình đó để trao đổi ý tưởng, còn bản vẽ để làm thật vẫn cần người thiết kế đo đạc và tính toán.
Cảnh trí giấy, xốp có an toàn không?
Dùng được cho chi tiết trang trí nhỏ, đặt xa đèn và nguồn nhiệt. Không dùng làm chỗ đứng, chỗ ngồi hay kết cấu chịu lực. Hỏi nơi diễn về quy định phòng cháy, và luôn biết vị trí bình chữa cháy gần nhất.
Làm sao để cảnh trí dùng lại cho nhiều vở?
Làm các khối cơ bản có kích thước chuẩn như bục vuông, tấm vách cùng chiều cao, bậc thang rời. Mỗi vở chỉ đổi lớp phủ bên ngoài như vải, giấy dán, sơn. Kho đồ của đoàn sẽ dày dần mà không tốn chỗ.
Có cần xin phép hội trường khi đưa cảnh trí vào không?
Nên hỏi trước về giờ được vào dựng, lối đưa đồ vào, việc khoan đóng, treo lên giàn, vật liệu dễ cháy và giờ phải dọn ra. Mỗi nơi một quy định; thoả thuận rõ từ đầu tránh được tranh cãi trong ngày diễn.