Lấy nét nhận diện mắt và chủ thể là tính năng dùng mô hình học máy trong máy ảnh để tìm người, mắt, động vật hay phương tiện trong khung hình rồi tự đặt và giữ điểm nét lên đó. Trong phần lớn tình huống chụp người, nó cho tỉ lệ ảnh nét cao hơn hẳn cách đặt điểm nét bằng tay. Nhưng nó vẫn chỉ đoán theo những gì đã học, và có những tình huống quen thuộc mà nó đoán sai.
Bài viết giải thích ngắn các chế độ lấy nét cơ bản, cách tính năng nhận diện vận hành, cấu hình gợi ý cho từng loại ảnh, và danh sách các trường hợp nên tắt nhận diện hoặc giới hạn vùng lấy nét. Tên menu khác nhau theo hãng và đời máy, nên bài viết theo chức năng; hãy đối chiếu với sách hướng dẫn của máy bạn.
Ba lớp cài đặt lấy nét cần phân biệt
Người mới thường nhầm giữa chế độ lấy nét, vùng lấy nét và tính năng nhận diện. Đây là ba lớp riêng, kết hợp với nhau.
| Lớp | Lựa chọn thường gặp | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| Chế độ lấy nét | Đơn (AF-S), liên tục (AF-C), tay (MF) | Đơn: nét một lần rồi khoá. Liên tục: theo chủ thể khi còn giữ nút. Tay: bạn tự xoay vòng nét |
| Vùng lấy nét | Một điểm, vùng nhỏ, vùng rộng, toàn khung, bám theo | Giới hạn chỗ máy được phép tìm chủ thể |
| Nhận diện chủ thể | Người, mắt, động vật, chim, xe, tắt | Máy ưu tiên loại chủ thể nào trong vùng đã cho phép |
| Ưu tiên khi bấm | Ưu tiên nét, ưu tiên nhả màn trập | Máy chờ nét mới chụp, hay chụp ngay dù chưa chắc nét |
Nắm ba lớp này giúp bạn chẩn đoán đúng khi ảnh trượt nét: lỗi do chế độ (dùng lấy nét đơn với chủ thể đang đi), do vùng (vùng quá rộng nên máy chọn người khác), hay do nhận diện (máy nhận nhầm).
Máy ảnh “nhìn” chủ thể như thế nào
Các hệ thống nhận diện hiện nay được huấn luyện trên lượng lớn ảnh có đánh dấu, để nhận ra hình dạng đặc trưng của người, đầu, mắt, thân động vật hay xe. Khi bạn đặt máy vào cảnh, bộ xử lý chạy mô hình đó trên luồng hình ảnh từ cảm biến nhiều lần mỗi giây, tìm vùng có khả năng là chủ thể cao nhất, rồi giao vị trí cho hệ thống lấy nét.
Hệ quả thực tế là máy giỏi những gì nó đã thấy nhiều trong dữ liệu huấn luyện: gương mặt nhìn về phía máy, mắt mở, ánh sáng đủ. Nó kém hơn với những gì hiếm gặp hoặc mơ hồ: gương mặt hoá trang đặc biệt, mặt nạ, người quay nghiêng gần như hết, mắt bị che bởi tóc hoặc vành mũ, chủ thể rất nhỏ trong khung, ánh sáng quá yếu hay tương phản thấp.
Một điểm ít người để ý: trong vùng rộng có nhiều người, máy phải chọn một. Nó thường chọn người gần nhất, lớn nhất hoặc ở gần giữa khung, không nhất thiết là người bạn muốn. Vì vậy với nhóm người, giới hạn vùng lấy nét quanh chủ thể của bạn quan trọng hơn bật hay tắt nhận diện.
Cấu hình gợi ý cho từng loại ảnh
Các cấu hình dưới đây là điểm khởi đầu phổ biến. Thử với máy của bạn rồi điều chỉnh theo thói quen.
- Chân dung một người, đứng yên: lấy nét liên tục hoặc đơn, vùng rộng, nhận diện mắt bật. Máy sẽ tự chọn mắt gần máy hơn; nếu chọn sai mắt, nhiều máy cho chuyển bằng một nút.
- Trẻ em, thú cưng chạy nhảy: lấy nét liên tục, vùng rộng hoặc bám theo, nhận diện người hoặc động vật tương ứng, chụp liên tiếp.
- Múa, biểu diễn hình thể: lấy nét liên tục, vùng vừa đặt lên vũ công chính, nhận diện người bật. Khi đội hình đông, thu hẹp vùng để máy không nhảy sang người khác.
- Sự kiện, diễn giả trên bục: lấy nét liên tục, vùng nhỏ hoặc vừa, nhận diện mặt bật; tránh vùng toàn khung khi khán giả hàng đầu lọt vào khung.
- Phong cảnh, kiến trúc: lấy nét đơn, một điểm, tắt nhận diện để máy không chộp vào người qua đường nhỏ xíu ở xa.
- Đồ vật, chi tiết cận cảnh: lấy nét đơn với điểm nhỏ, hoặc lấy nét tay có phóng đại để chính xác tới từng milimét.
Những trường hợp máy hay chọn sai
Vật cản ở tiền cảnh. Cành lá, song cửa, lưới, người đi ngang qua giữa máy và chủ thể khiến hệ thống bám nét nhảy về phía trước. Thu hẹp vùng lấy nét, và trên nhiều máy có tuỳ chọn độ “nhạy” bám nét để máy kiên nhẫn hơn trước vật cản thoáng qua.
Kính có phản chiếu, mũ có vành. Mắt bị che hoặc phản chiếu mạnh có thể làm máy chọn lông mày hoặc gọng kính. Kiểm tra phóng to ảnh đầu tiên, nếu trượt thì chuyển sang nhận diện mặt thay vì mắt.
Hoá trang đậm, mặt nạ, tượng và tranh chân dung. Máy có thể không nhận ra gương mặt được vẽ phủ, hoặc ngược lại nhận nhầm bức tượng, bức tranh, con rối có mắt là người. Ở những cảnh này, chọn điểm nét bằng tay cho chắc.
Nhiều người cùng cỡ trong khung. Máy chọn theo tiêu chí riêng. Với nhóm, dùng vùng nhỏ hoặc cảm ứng màn hình để chỉ định người.
Ánh sáng rất yếu. Mô hình nhận diện và cảm biến lấy nét đều kém đi. Máy có thể dò nét liên tục hoặc báo nét sai. Lấy nét trước vào vị trí chủ thể sẽ tới, hoặc chuyển sang lấy nét tay.
Độ sâu trường ảnh: biên an toàn cho hệ thống lấy nét
Lấy nét tốt đến đâu cũng có sai số nhỏ, và chủ thể luôn có thể dịch chuyển trong khoảnh khắc từ lúc máy chốt nét tới lúc màn trập mở. Độ sâu trường ảnh, tức vùng phía trước và phía sau điểm nét vẫn trông nét, chính là biên an toàn cho những sai số này. Mở khẩu lớn và đứng gần cho vùng nét rất mỏng, có khi chỉ vài centimet, nên chỉ cần người mẫu ngả người một chút là mắt đã ra khỏi vùng nét.
Vì vậy nhiều người chụp chủ động đóng khẩu thêm một hai nấc khi chụp chủ thể chuyển động, dù ống kính mở được lớn hơn. Đổi lại phải tăng ISO, nhưng tỉ lệ ảnh nét tăng rõ. Với chân dung tĩnh, bạn có thể mở lớn để có hậu cảnh mờ đẹp, nhưng nên chụp vài khung và kiểm phóng to.
Khoảng cách cũng quan trọng không kém khẩu độ. Ở cùng khẩu độ và tiêu cự, lùi xa hơn cho vùng nét rộng hơn đáng kể, đổi lại chủ thể nhỏ đi trong khung. Nếu lùi xa rồi dùng tiêu cự dài hơn để giữ nguyên cỡ chủ thể, độ sâu trường ảnh gần như không đổi, chỉ có hậu cảnh trông gần và lớn hơn. Các ứng dụng tính độ sâu trường ảnh giúp bạn ước lượng với ống kính và khoảng cách cụ thể, hữu ích khi chuẩn bị buổi chụp quan trọng.
Lấy nét bằng nút sau: thói quen đáng thử
Mặc định, nửa nhấn nút chụp vừa lấy nét vừa đo sáng. Nhiều người chụp chuyển việc lấy nét sang một nút phía sau thân máy, gọi là lấy nét bằng nút sau. Ngón cái giữ nút sau để máy lấy nét và bám theo chủ thể, ngón trỏ chỉ lo bấm chụp. Khi muốn khoá nét để bố cục lại, chỉ cần nhả ngón cái.
Lợi ích lớn nhất là bạn không phải đổi qua lại giữa lấy nét đơn và liên tục. Để máy ở chế độ liên tục: giữ nút sau là bám nét, nhả ra là khoá. Với chụp sự kiện, chụp biểu diễn có lúc tĩnh lúc động, cách này giúp phản ứng nhanh hơn nhiều.
Nhược điểm là cần thời gian làm quen, và nếu đưa máy cho người khác chụp hộ, họ sẽ bấm mãi không thấy máy lấy nét. Nên lưu cấu hình này vào một chế độ tuỳ chỉnh để có thể chuyển nhanh về mặc định khi cần.
Điện thoại: lấy nét chạm, khoá nét và chế độ chân dung
Điện thoại cũng dùng nhận diện gương mặt và chủ thể, chỉ là ít tuỳ chỉnh hơn. Chạm vào màn hình để chọn điểm nét, chạm giữ để khoá cả nét và phơi sáng. Khi có nhiều người, chạm vào gương mặt bạn muốn ưu tiên thay vì để máy chọn.
Ống kính điện thoại có độ sâu trường ảnh lớn do cảm biến nhỏ, nên trượt nét ít gặp hơn ở khoảng cách vừa và xa. Lỗi hay gặp lại nằm ở cận cảnh, khi máy chuyển giữa các ống kính và lấy nét vào nền thay vì vật ở gần. Một số máy cho phép tắt tự chuyển ống kính khi chụp gần.
Ở chế độ chân dung xoá phông, độ nét thật và độ mờ giả lập là hai chuyện khác nhau. Điểm nét quyết định gương mặt có sắc không, còn vùng mờ do thuật toán tính độ sâu. Nếu ảnh bị mờ cả mặt, nguyên nhân thường là rung tay hoặc lấy nét sai, không phải thuật toán xoá phông.
Ba bài tập để biết máy mình tới đâu
Đọc sách hướng dẫn không thay được việc thử. Dành một buổi chiều cho ba bài tập sau, ghi chú lại kết quả.
- Nhờ một người đi bộ từ xa về phía bạn với tốc độ đều, chụp liên tiếp ở chế độ liên tục với nhận diện mắt. Đếm tỉ lệ ảnh nét. Lặp lại với vùng nhỏ không nhận diện, so sánh.
- Đặt một chậu cây ở giữa bạn và người mẫu, để người mẫu đứng phía sau. Xem máy có nhảy nét về chậu cây không, thử thay đổi độ nhạy bám nét.
- Chụp trong phòng chỉ có một đèn bàn, giảm dần ánh sáng, ghi lại mức nào máy bắt đầu dò nét chậm hoặc nhận diện sai.
- Ghi kết quả vào một trang ghi chú: chế độ nào tin được, ở điều kiện nào cần chuyển sang chọn tay.
Có thể nhờ chatbot giải thích các menu lấy nét theo đúng dòng máy và đời phần mềm của bạn, rồi dùng ba bài tập trên để kiểm lại điều nó nói. Thông tin AI về một dòng máy cụ thể dễ lẫn giữa các đời, nên phép thử thực tế là trọng tài cuối cùng.
Câu hỏi thường gặp
Nhận diện mắt có làm chậm tốc độ lấy nét không?
Với máy đời mới, độ trễ thường không đáng kể trong ánh sáng tốt. Trong ánh sáng yếu, quá trình tìm mắt có thể chậm hơn tìm một điểm cố định. Nếu chụp chủ thể chuyển động nhanh trong tối, thử so sánh hai cách để chọn.
Ảnh nét ở màn hình máy nhưng mờ khi xem trên máy tính là do đâu?
Màn hình máy nhỏ nên không thấy lỗi trượt nét nhẹ. Thói quen tốt là phóng to ảnh đầu tiên ở mỗi tình huống mới để kiểm mắt có nét không. Rung tay ở tốc độ chậm cũng cho cảm giác giống trượt nét.
Có nên để nhận diện động vật luôn bật không?
Không nên nếu bạn chủ yếu chụp người, vì máy có thể nhận nhầm hoa văn, vật trang trí hay con thú bông là động vật. Hãy bật đúng loại chủ thể bạn đang chụp, nhiều máy cho chuyển nhanh qua một nút tuỳ chỉnh.
Ống kính lấy nét tay có dùng được nhận diện mắt không?
Ống kính lấy nét tay hoàn toàn không cho máy điều khiển nét, nên không có lấy nét tự động theo mắt. Một số máy vẫn hỗ trợ bằng cách tô viền vùng nét trên màn hình để bạn xoay vòng nét chính xác hơn.
Chụp qua kính cửa sổ, máy lấy nét vào kính thì làm sao?
Áp ống kính sát vào kính, dùng vùng lấy nét nhỏ đặt lên chủ thể bên ngoài, hoặc chuyển sang lấy nét tay. Lau sạch mặt kính và che ánh sáng phía sau để giảm phản chiếu.
Tính năng nhận diện có lưu lại gương mặt người được chụp không?
Lấy nét nhận diện trên máy ảnh thường chỉ tìm hình dạng gương mặt theo thời gian thực, không lưu danh tính. Một số máy có tính năng đăng ký gương mặt ưu tiên, khi đó dữ liệu lưu trên máy; nên kiểm sách hướng dẫn và xoá khi không cần.