Văn hoá xem biểu diễn gói trong vài điều chính: đến trước giờ diễn, tắt chuông và màn hình điện thoại, không quay chụp khi chưa được phép, vỗ tay đúng lệ của từng loại hình, và tôn trọng nghệ sĩ cả trên lẫn ngoài sân khấu. Những điều này không nhằm làm khán giả căng thẳng; chúng tồn tại vì biểu diễn trực tiếp là nghệ thuật được tạo ra ngay trong căn phòng, cùng lúc với sự có mặt của mọi người.
Bài này giải thích lý do đằng sau từng phép lịch sự, sự khác nhau giữa các loại hình như kịch nói, ballet, hoà nhạc, cải lương, tuồng, múa rối nước, xiếc, cách tặng hoa và gặp nghệ sĩ, và cách dùng AI để tìm hiểu phép lịch sự của một loại hình bạn chưa quen. Mỗi nhà hát có thể có quy định riêng; khi khác với bài này, quy định của nơi diễn luôn được ưu tiên.
Vì sao phép lịch sự ở nhà hát quan trọng hơn ở rạp phim
Ở rạp phim, bộ phim không biết bạn có mặt. Một tiếng chuông điện thoại làm phiền người ngồi cạnh nhưng không làm thay đổi bộ phim. Ở nhà hát, diễn viên nghe thấy, nhìn thấy khán phòng. Ánh sáng màn hình điện thoại ở hàng ghế đầu, tiếng sột soạt túi đồ ăn, tiếng nói chuyện đều có thể làm người biểu diễn mất tập trung. Buổi diễn bạn xem được tạo ra một lần duy nhất, và khán giả là một phần của nó.
Với một số loại hình, sự tập trung còn liên quan đến an toàn. Nghệ sĩ xiếc thực hiện động tác trên cao, nghệ sĩ múa xoay nhảy nhanh, diễn viên hành động trong bóng tối đều cần điều kiện ánh sáng ổn định. Một ánh đèn flash bất ngờ có thể làm họ chói mắt đúng khoảnh khắc nguy hiểm. Đó là lý do nhiều nơi cấm flash tuyệt đối, kể cả khi cho phép chụp ảnh.
Cuối cùng, nhà hát là không gian chung. Người ngồi cạnh bạn đã bỏ thời gian và tiền để có một buổi tối trọn vẹn. Phép lịch sự ở nhà hát, xét cho cùng, là tôn trọng cả nghệ sĩ lẫn những khán giả khác. Hiểu lý do giúp bạn không thấy những quy định này là gò bó, và biết cách xử lý những tình huống chưa có quy định nào nhắc tới.
Trước giờ diễn: đến sớm, trang phục, đồ mang theo
Đến trước giờ diễn mười lăm đến hai mươi phút. Đủ thời gian lấy vé, gửi đồ, đi vệ sinh, tìm chỗ ngồi và đọc chương trình. Đến sát giờ, bạn dễ phải bước qua người khác trong bóng tối.
Trang phục gọn gàng, không cần quá trang trọng. Phần lớn nhà hát ở Việt Nam không có quy định trang phục khắt khe. Trang phục lịch sự, thoải mái là đủ. Tránh mũ cao hay kiểu tóc che tầm nhìn người phía sau; nếu đội mũ, tháo ra khi vào chỗ.
Mang theo ít đồ. Túi lớn, ô dài nên gửi ở quầy nếu có. Đồ ăn có tiếng sột soạt hay mùi mạnh không nên mang vào khán phòng. Một chai nước nhỏ thường được chấp nhận, nhưng hãy kiểm quy định của từng nơi.
Đọc quy định của nhà hát. Giới hạn độ tuổi, quy định chụp ảnh, giờ đóng cửa khán phòng thường được ghi trên vé, trang chính thức hoặc ở lối vào. Đọc trước giúp bạn tránh bất ngờ.
Tắt điện thoại trước khi đèn tắt. Không chỉ chế độ im lặng mà cả rung và độ sáng màn hình. Tiếng rung trong một khán phòng yên lặng nghe rõ hơn bạn nghĩ.
Điện thoại, quay chụp và ánh sáng màn hình
Câu hỏi khán giả hay đặt nhất là "có được chụp ảnh không". Câu trả lời phụ thuộc quy định của từng đơn vị biểu diễn. Nhiều nơi cấm quay chụp trong suốt buổi diễn, một số cho phép chụp không flash ở màn chào cuối, một số có khung giờ hoặc cảnh riêng cho khán giả chụp. Khi không rõ, mặc định là không quay chụp trong lúc diễn.
Lý do của các quy định này không chỉ là sự tập trung. Một vở diễn là tác phẩm có quyền tác giả của người viết kịch bản, biên đạo, thiết kế; người biểu diễn cũng có quyền đối với màn trình diễn của mình. Quay lại toàn bộ hay từng đoạn dài rồi đăng lên mạng có thể vi phạm những quyền đó theo quy định hiện hành, và làm giảm khả năng đoàn tiếp tục bán vé cho các suất sau. Chi tiết về quyền của nghệ sĩ có ở danh mục riêng của trang.
Ánh sáng màn hình là vấn đề ít được để ý nhưng gây phiền nhiều. Trong khán phòng tối, một màn hình sáng giữa các hàng ghế kéo ánh mắt của mọi người phía sau, và diễn viên trên sân khấu cũng nhìn thấy. Nếu buộc phải xem tin nhắn khẩn, ra ngoài sảnh. Nếu bạn đang chờ một cuộc gọi quan trọng không thể bỏ, chọn chỗ ngồi gần lối đi để có thể ra vào nhẹ nhàng.
Vỗ tay lúc nào: mỗi loại hình một lệ
Thời điểm vỗ tay là điều khiến người mới đi xem lo nhất. Bảng dưới gom lại thông lệ phổ biến; thực tế có thể khác tuỳ chương trình, và cách an toàn luôn là theo phần đông khán giả.
| Loại hình | Thông lệ thường gặp | Ghi chú |
|---|---|---|
| Kịch nói | Vỗ tay khi hạ màn từng hồi và ở màn chào cuối | Có lúc khán giả vỗ tay giữa cảnh sau một màn diễn ấn tượng, nhưng không phổ biến |
| Ballet cổ điển | Vỗ tay sau các đoạn múa đơn, múa đôi nổi bật và cuối mỗi hồi | Nghệ sĩ thường dừng lại cúi chào sau đoạn múa lớn |
| Hoà nhạc cổ điển | Vỗ tay khi kết thúc trọn tác phẩm, không vỗ giữa các chương | Khi nhạc trưởng hạ tay xuống hẳn mới vỗ |
| Cải lương | Khán giả thường vỗ tay khi nghệ sĩ ca xong một câu vọng cổ hay | Đây là một nét văn hoá thưởng thức quen thuộc của loại hình này |
| Tuồng (hát bội), ca trù | Theo truyền thống có người cầm chầu đánh trống chầu để khen | Khán giả hiện nay vẫn vỗ tay ở những đoạn hay và cuối buổi |
| Múa rối nước, xiếc | Vỗ tay sau từng tiết mục hoặc động tác khó | Không khí sôi nổi, tương tác nhiều với khán giả |
Nếu bạn lỡ vỗ tay sai lúc, đừng quá ngại; nghệ sĩ hiểu khán giả mới. Điều cần tránh là huýt sáo hay hò hét trong những loại hình yên tĩnh như hoà nhạc, kịch tâm lý, trừ khi chương trình khuyến khích không khí sôi động.
Đến muộn, ra giữa chừng và đi cùng trẻ nhỏ
Đến muộn. Nhiều nơi chỉ cho khán giả muộn vào ở thời điểm thích hợp, như hết cảnh hoặc giờ giải lao, theo hướng dẫn của nhân viên. Nghe theo hướng dẫn, đi nhẹ, ngồi tạm ghế gần cửa nếu được chỉ định, rồi đổi về chỗ của mình trong giờ nghỉ.
Ra giữa chừng. Nếu cần ra ngoài, chọn lúc chuyển cảnh, tối đèn hoặc có âm nhạc lớn. Cúi người thấp, quay mặt về phía người ngồi khi đi qua hàng ghế, và nói khẽ lời xin lỗi.
Đi cùng trẻ nhỏ. Chỉ dẫn trẻ tới buổi diễn phù hợp độ tuổi. Ngồi gần lối đi để có thể đưa con ra ngoài khi con quấy. Tôn trọng giới hạn độ tuổi do đơn vị biểu diễn đưa ra.
Nói chuyện trong lúc diễn. Thì thầm một hai câu thì tạm được ở buổi diễn sôi động, nhưng bình luận liên tục là điều làm phiền nhất với người xung quanh. Để dành bình luận cho giờ giải lao.
Rời đi trước màn chào cuối. Ra về khi nghệ sĩ còn đang cúi chào là thiếu tôn trọng với người đã diễn cả buổi. Nếu vội, đợi tới khi màn chào kết thúc.
Tặng hoa, xin chữ ký và gặp nghệ sĩ sau buổi diễn
Tặng hoa cho nghệ sĩ là thói quen quen thuộc của khán giả Việt Nam. Thời điểm phổ biến là lúc màn chào cuối, khi nhân viên hoặc người dẫn chương trình mời khán giả lên. Một số nhà hát có quy định riêng, như gửi hoa qua nhân viên, để tránh khán giả tự ý lên sân khấu. Nếu không có hướng dẫn, hỏi nhân viên trước buổi diễn thay vì tự đi lên giữa chừng.
Gặp nghệ sĩ sau buổi diễn thường diễn ra ở sảnh hoặc lối ra dành cho nghệ sĩ. Đừng tự ý vào hậu trường; đó là nơi làm việc, có thiết bị và lối đi nguy hiểm, và nghệ sĩ cần thời gian thay trang phục, tẩy trang, nghỉ ngơi. Khi gặp, khen điều cụ thể bạn nhớ, như một cảnh, một câu hát, thay vì chỉ "diễn hay quá". Lời khen cụ thể là món quà nghệ sĩ nhớ lâu.
Xin chụp ảnh chung hay chữ ký thì luôn hỏi trước, và chấp nhận nếu nghệ sĩ từ chối vì mệt hay vội. Không hỏi chuyện đời tư, không bình phẩm ngoại hình. Nếu đăng ảnh lên mạng, ghi đúng tên nghệ sĩ và vở diễn, không gắn những lời bình luận nghệ sĩ chưa đồng ý.
Hỏi AI về phép lịch sự của một loại hình chưa quen
Khi sắp đi xem một loại hình lần đầu, như ca trù, đờn ca tài tử hay một buổi múa đương đại, bạn có thể hỏi AI về những thông lệ chung. Câu lệnh mẫu: "Sắp đi xem (loại hình) lần đầu. Khán giả thường cần biết những phép lịch sự nào: thời điểm vỗ tay, trang phục, quay chụp, cách thể hiện sự tán thưởng? Nêu rõ điểm nào có thể khác nhau tuỳ nơi tổ chức." Câu trả lời cho bạn một bức tranh chung đủ dùng.
Tuy vậy, AI không biết quy định cụ thể của nhà hát hay chương trình bạn sắp tới, và đôi khi trộn lẫn thông lệ giữa các loại hình, giữa các nước. Với những gì liên quan tới quy định, như được chụp ảnh không, có tặng hoa lên sân khấu không, giới hạn độ tuổi, hãy kiểm trên vé, trang chính thức hoặc hỏi nhân viên. Với nghệ thuật truyền thống, hỏi thêm người hay đi xem hoặc nghệ nhân sẽ cho bạn những chi tiết mà tài liệu không ghi.
Khi hỏi AI, bạn không cần cung cấp thông tin cá nhân nào. Nếu muốn nó đọc giúp quy định in trên vé, chụp riêng phần quy định và cắt bỏ phần có tên người mua, mã vé, mã đặt chỗ trước khi tải lên.
Câu hỏi thường gặp
Có được mang đồ ăn vào khán phòng không?
Phần lớn nhà hát không cho mang đồ ăn vào khán phòng, nhất là đồ có tiếng sột soạt hay mùi mạnh. Nước uống trong chai nhỏ thường được chấp nhận. Kiểm quy định của từng nơi và dùng đồ ăn ở sảnh trong giờ giải lao.
Đến muộn có được vào xem không?
Thường được vào nhưng phải chờ thời điểm thích hợp theo hướng dẫn của nhân viên, như hết cảnh hay giờ giải lao. Một số buổi diễn đóng cửa khán phòng sau giờ bắt đầu. Đến sớm là cách duy nhất để chắc chắn không bỏ lỡ.
Có nên vỗ tay khi diễn viên vừa xuất hiện không?
Ở một số chương trình, nhất là có nghệ sĩ nổi tiếng, khán giả vỗ tay chào khi nghệ sĩ bước ra. Ở kịch tâm lý, việc này có thể làm gián đoạn không khí. Nếu không chắc, theo phần đông khán giả.
Chụp ảnh không flash có được không?
Tuỳ quy định của từng đơn vị. Nhiều nơi cấm mọi hình thức quay chụp trong lúc diễn, kể cả không flash, vì ánh màn hình và quyền tác giả. Một số cho chụp ở màn chào cuối. Khi không rõ, hỏi nhân viên.
Mặc trang phục thế nào khi đi xem nhà hát lớn?
Phần lớn nhà hát ở Việt Nam không quy định khắt khe. Trang phục lịch sự, gọn gàng là phù hợp. Một số sự kiện đặc biệt có thể ghi yêu cầu trang phục trên giấy mời; khi đó làm theo.
Muốn tặng hoa cho nghệ sĩ nhưng ngại lên sân khấu thì làm sao?
Bạn có thể gửi hoa qua nhân viên nhà hát kèm tấm thiệp ghi tên nghệ sĩ, hoặc trao ở sảnh sau buổi diễn nếu nghệ sĩ ra gặp khán giả. Hỏi nhân viên trước buổi diễn để biết cách làm phù hợp.