Số hoá tư liệu của một đoàn hát hay câu lạc bộ đờn ca không bắt đầu bằng máy quét, mà bằng kiểm kê: biết mình có gì, cái gì sắp hỏng, cái gì thuộc quyền ai. Sau đó mới tới bảo quản, chuyển đổi, đặt tên, mô tả, và cuối cùng là dùng AI để chép lời, tóm tắt, tìm kiếm trong kho đã số hoá.
Bài này dành cho đoàn nghệ thuật địa phương, câu lạc bộ, gia đình nghệ sĩ và nhóm sinh viên tình nguyện muốn cứu những cuộn băng cối, đĩa than, băng cassette, kịch bản chép tay, ảnh đen trắng đang nằm trong thùng. Quy trình viết cho nhóm nhỏ, không có phòng lưu trữ chuyên nghiệp; với tư liệu quý hiếm, nên nhờ tư vấn của các cơ quan lưu trữ, thư viện có chuyên môn.
Vì sao phải làm sớm và làm có thứ tự
Tư liệu sân khấu truyền thống thường không nằm trong kho lưu trữ chính thức mà rải rác trong nhà nghệ sĩ, phòng chứa đồ của đoàn, tủ của câu lạc bộ. Băng từ lâu năm bị dính, bong lớp từ, mốc; đĩa than cong vênh, trầy; giấy chép tay ố vàng, mục mép, mực phai. Mỗi năm chờ đợi là một phần tư liệu mất đi không lấy lại được, và nhiều khi người duy nhất biết cuộn băng nào thu vở nào, ai hát, chính là nghệ nhân lớn tuổi.
Làm có thứ tự vì nguồn lực ít. Một nhóm nhỏ không thể số hoá hết trong vài tháng, nên phải chọn: cái gì sắp hỏng nhất, cái gì độc nhất (không có bản khác ở đâu), cái gì có người biết thông tin còn sống để hỏi. Thứ tự sai dễ dẫn tới chuyện số hoá cẩn thận những bản ghi đã có ở nơi khác, trong khi cuộn băng duy nhất của một vở cũ mốc dần trong thùng.
Làm có thứ tự còn vì quyền lợi. Tư liệu của đoàn có phần thuộc quyền tác giả kịch bản, phần thuộc quyền người biểu diễn, phần là ảnh của nhiếp ảnh gia. Biết rõ ai có quyền gì ngay từ khâu kiểm kê giúp tránh rắc rối khi sau này muốn công bố.
Bảy bước số hoá cho nhóm nhỏ
Các bước dưới đây đi từ kho thật đến kho số. Mỗi bước có thể kéo dài nhiều tuần, đừng cố làm gấp.
- Kiểm kê: lập bảng mỗi món một dòng: loại (băng cối, cassette, đĩa than, giấy, ảnh), nhãn ghi trên vỏ, tình trạng, nguồn gốc, ai đang giữ. Chụp ảnh vỏ hộp để đối chiếu sau.
- Phân loại ưu tiên: đánh dấu món sắp hỏng, món độc nhất, món có người còn nhớ thông tin. Ba dấu cùng lúc là ưu tiên số một.
- Bảo quản tạm: để nơi khô, mát, tránh nắng; không cố tua băng bị dính, không lau đĩa than bằng khăn ướt tuỳ tiện, không dán băng dính lên giấy rách. Món hư hại nặng nên hỏi người có chuyên môn trước khi động vào.
- Chuyển đổi: với giấy và ảnh, quét ở độ phân giải đủ cao để đọc được nét chữ nhỏ và giữ chi tiết; với âm thanh, nhờ nơi có thiết bị phát phù hợp và người biết vận hành, thu sang tệp chất lượng cao. Luôn giữ một bản gốc số chưa chỉnh sửa.
- Đặt tên tệp và lưu: theo một quy tắc thống nhất (xem mục sau), lưu ít nhất hai bản ở hai nơi khác nhau, một trong đó ngoài trụ sở.
- Mô tả: mỗi tệp một dòng thông tin: vở, trích đoạn, người hát, người đờn, năm thu (nếu biết), nguồn, quyền. Phần này hỏi nghệ nhân là chính.
- Khai thác: chỉ sau khi đã có bản gốc an toàn và mô tả, mới dùng AI để chép lời, tóm tắt, làm bản nghe thử đã giảm tạp âm.
Bước ba thường bị xem nhẹ. Một lần tua cố cuộn băng dính có thể làm đứt hoặc bong lớp từ vĩnh viễn; với món quý, chờ người có thiết bị và kinh nghiệm vẫn hơn làm vội.
Quy tắc đặt tên tệp và các trường mô tả tối thiểu
Một kho số chỉ dùng được khi tìm được. Bảng dưới gợi ý quy tắc đặt tên và các trường mô tả tối thiểu cho kho của một đoàn nhỏ; bạn chỉnh theo thực tế, miễn là cả nhóm dùng một quy tắc.
| Thành phần | Gợi ý | Ví dụ giả định |
|---|---|---|
| Mã kho | Chữ viết tắt tên đoàn hoặc câu lạc bộ | CLB-DCTT |
| Loại tư liệu | AM cho âm thanh, KB cho kịch bản, AN cho ảnh | AM |
| Số thứ tự | Ba hoặc bốn chữ số, theo bảng kiểm kê | 0127 |
| Phiên bản | GOC cho bản gốc, NGHE cho bản đã chỉnh để nghe | GOC |
| Tên tệp ghép | Nối các phần bằng gạch ngang, không dấu, không khoảng trắng | CLB-DCTT-AM-0127-GOC |
| Trường mô tả | Vở, trích đoạn, người hát, người đờn, năm, nguồn, quyền, người cung cấp thông tin | Ghi trong bảng tính riêng, nối với tên tệp |
Không đưa tên người, tên vở có dấu vào tên tệp, vì máy và phần mềm khác nhau xử lý dấu khác nhau; để những thông tin đó trong bảng mô tả. Bảng mô tả nên có cột "chưa chắc" để ghi những thông tin còn phải hỏi thêm.
AI giúp ở khâu nào trong kho đã số hoá
Giảm tạp âm cho bản nghe. Công cụ AI xử lý âm thanh giảm được tiếng rè, tiếng lách tách của băng và đĩa cũ, làm bản nghe dễ chịu hơn. Luôn làm trên bản sao, không bao giờ trên bản gốc, và ghi rõ đây là bản đã xử lý.
Chép lời thô. Chuyển giọng nói thành chữ cho ra bản lời thô nhanh. Với tiếng hát, nhất là hát cải lương, chèo nhiều luyến láy, máy sai nhiều; bản thô chỉ là điểm bắt đầu để người nghe sửa.
Đọc chữ viết tay. Công cụ nhận dạng chữ viết tay đọc được phần nào kịch bản chép tay rõ nét, nhưng với chữ mờ, chữ viết tắt, chữ Hán Nôm thì sai nhiều. Dùng để tìm kiếm thô, không dùng làm văn bản chuẩn.
Tóm tắt và gắn nhãn. Khi đã có lời đã sửa, AI tóm tắt nội dung trích đoạn, gợi ý nhãn chủ đề để tìm kiếm. Kiểm lại vì AI hay gán nhầm tên vở, tên nhân vật.
Tìm kiếm trong kho. Bảng mô tả và lời đã chép có thể đưa vào công cụ tìm kiếm có AI để hỏi kiểu "những bản ghi nào có làn điệu sử rầu". Chất lượng tìm phụ thuộc hoàn toàn vào chất lượng mô tả do người làm.
Không làm. Không dùng AI phục dựng phần âm thanh đã mất bằng cách tạo giọng giả của nghệ sĩ, không tô màu ảnh đen trắng rồi lưu như bản gốc. Những bản làm lại, nếu có, phải ghi rõ là làm lại và lưu tách riêng.
Ghi lời kể của nghệ nhân: phần tư liệu dễ mất nhất
Một cuộn băng không có ai nói được là vở gì, ai hát, thu ở đâu thì giá trị giảm đi nhiều. Những thông tin đó thường chỉ còn trong trí nhớ của nghệ nhân, nhạc công, người quản lý đoàn năm xưa. Vì vậy song song với việc chuyển đổi, nhóm nên tổ chức các buổi nghe lại cùng họ: phát một đoạn, hỏi họ nhận ra gì, ghi âm lời kể (khi được đồng ý).
Chuẩn bị câu hỏi trước giúp buổi nghe không lan man. AI hỗ trợ việc này tốt: "Mình sắp ngồi nghe lại một băng cải lương cũ cùng một nhạc công lớn tuổi. Gợi ý 12 câu hỏi để xác định vở, trích đoạn, người hát, người đờn, nơi và thời điểm thu, kèm câu hỏi mở về kỷ niệm. Câu hỏi ngắn, lịch sự, dễ trả lời." Đem danh sách theo nhưng để cuộc trò chuyện đi tự nhiên; nhiều thông tin quý đến từ chỗ người kể đi lạc đề.
Lời kể sau đó được chép thành chữ (máy chép thô, người sửa), đánh dấu rõ phần nào là trí nhớ cá nhân, phần nào đã đối chiếu được với nguồn khác. Trí nhớ có thể nhầm năm, nhầm tên; điều đó không làm lời kể mất giá trị, chỉ cần ghi đúng bản chất của nó. Bản ghi lời kể cũng là tư liệu, cần đặt tên, mô tả và lưu như mọi tư liệu khác.
Quyền lợi, đồng ý và chuyện công bố
Số hoá để lưu giữ trong nội bộ khác với công bố ra ngoài. Trước khi đăng một bản ghi lên mạng hay phát hành, cần xem xét quyền tác giả của kịch bản và bài bản (nếu tác giả còn trong thời hạn bảo hộ), quyền của người biểu diễn và nhà sản xuất bản ghi, quyền đối với hình ảnh của người trong ảnh. Các quyền này được quy định trong pháp luật hiện hành; với từng trường hợp cụ thể, nên hỏi luật sư hoặc cơ quan quản lý văn hoá.
Về mặt đạo lý, hãy hỏi ý nghệ sĩ còn sống hoặc gia đình nghệ sĩ đã mất trước khi công bố. Nhiều gia đình rất vui khi bản ghi của người thân được nghe lại, nhưng cũng có người không muốn một bản thu lúc giọng đã yếu được phát tán. Ghi lại sự đồng ý bằng văn bản đơn giản, kể cả khi họ nói đồng ý qua điện thoại.
Khi dùng dịch vụ AI trực tuyến để xử lý âm thanh hay chép lời, đọc điều khoản về việc lưu và sử dụng tệp tải lên. Với bản ghi chưa công bố, cân nhắc dùng công cụ chạy trên máy của mình. Bảng kiểm kê và mô tả thường chứa số điện thoại, địa chỉ của người cung cấp; những thông tin này không đưa vào chatbot.
Những lỗi hay gặp của dự án số hoá nhỏ
Các dự án số hoá tình nguyện thường hỏng ở những chỗ giống nhau. Biết trước để tránh:
- Chỉ lưu một bản trên một ổ cứng: ổ hỏng là mất hết. Tối thiểu hai bản, hai nơi.
- Chỉnh sửa bản gốc: giảm tạp âm, cắt ghép, nâng sáng trực tiếp trên tệp gốc. Luôn giữ bản gốc nguyên.
- Đặt tên tệp tuỳ hứng: mỗi người một kiểu, sau một năm không ai tìm được gì.
- Bỏ qua mô tả: có tệp mà không biết ai hát, vở gì, thì giá trị giảm rất nhiều. Hỏi nghệ nhân khi còn có thể.
- Tin chép lời của máy: bản lời sai lan ra các tài liệu khác. Gắn nhãn "chưa sửa" cho mọi bản thô.
- Công bố khi chưa hỏi quyền: dễ gây mất lòng nghệ sĩ và gia đình, thậm chí tranh chấp.
- Dự án dừng khi người khởi xướng bận: ghi lại quy trình, quy tắc đặt tên, mật khẩu kho (cất kín, giao cho hai người tin cậy) để người khác làm tiếp được.
Một dự án số hoá nhỏ làm đều đặn vài năm thường giữ được nhiều hơn một dự án lớn làm ồ ạt vài tháng rồi bỏ dở.
Câu hỏi thường gặp
Băng cối bị dính có tự tua được không?
Không nên. Băng từ lâu năm bị dính có thể đứt hoặc bong lớp từ khi tua, mất nội dung vĩnh viễn. Nên cất nơi khô mát và hỏi các đơn vị lưu trữ âm thanh có chuyên môn, họ có cách xử lý và thiết bị phù hợp.
Quét kịch bản chép tay nên dùng điện thoại hay máy quét?
Máy quét phẳng cho chất lượng đều và ít méo hơn, phù hợp bản gốc quan trọng. Điện thoại dùng được cho bản tham khảo nhanh nếu chụp thẳng, đủ sáng, không bóng. Giấy giòn, dễ rách thì nên hỏi người có kinh nghiệm trước khi mở ra quét.
Nên lưu tệp âm thanh ở định dạng nào?
Bản gốc nên lưu ở định dạng không nén hoặc nén không mất dữ liệu, chất lượng cao, để sau này còn xử lý được. Bản để nghe và chia sẻ có thể nén gọn hơn. Đây là nguyên tắc chung; chi tiết thông số nên hỏi người làm lưu trữ âm thanh.
AI phục hồi giọng hát trong băng hỏng có nên dùng không?
Giảm tạp âm trên bản sao để dễ nghe là chấp nhận được nếu ghi rõ. Còn tạo lại phần giọng đã mất bằng giọng tổng hợp của nghệ sĩ thì không nên, vì đó là tạo ra thứ nghệ sĩ chưa từng hát và chạm tới quyền đối với giọng nói.
Ai có quyền công bố bản ghi cũ của đoàn?
Tuỳ bản ghi, quyền có thể thuộc tác giả, người biểu diễn, nhà sản xuất bản ghi hoặc đơn vị đã đầu tư thu âm. Cần xác định từng trường hợp theo quy định hiện hành và hỏi ý người liên quan; khi có tranh chấp tiềm ẩn, nên hỏi luật sư.
Nhóm sinh viên tình nguyện nên bắt đầu từ đâu?
Bắt đầu bằng một buổi ngồi với đoàn hoặc gia đình nghệ sĩ để kiểm kê và nghe kể chuyện. Chọn một nhóm tư liệu nhỏ làm thử trọn quy trình, rút kinh nghiệm, rồi mới mở rộng. Ghi lại quy trình để nhóm sau tiếp nối.