Làn điệu chèo là những giai điệu hát và lối nói có tiết tấu được dùng trong vở chèo, mỗi điệu gắn với một kiểu tình huống, tâm trạng hoặc loại nhân vật. Kho làn điệu chèo rất lớn, các nhà nghiên cứu thường nói tới con số hàng trăm điệu kể cả các dị bản, nhưng người mới chỉ cần nhận ra vài nhóm lớn là đã nghe chèo hiểu hơn rất nhiều.
Bài này đi từ khung (chiếu chèo, trống, tiếng đế) tới các nhóm lời nói và lời hát, rồi gợi ý cách tập nghe, tập hát với bản ghi và cách dùng AI để giữ một cuốn sổ làn điệu gọn gàng. Phần về tên từng làn điệu cụ thể, bạn luôn nên kiểm lại với thầy hoặc sách chuyên khảo, vì cùng một điệu có khi mỗi chiếu chèo gọi một tên.
Khung của một buổi chèo: chiếu, trống và tiếng đế
Chèo sinh ra ở vùng đồng bằng sông Hồng, gắn với sân đình làng. Sân khấu truyền thống chỉ là một chiếc chiếu trải giữa sân, nên người ta vẫn nói "chiếu chèo" để chỉ cả gánh hát lẫn không gian diễn. Diễn viên bước ra chiếu là bước vào câu chuyện, bước ra khỏi chiếu là ra ngoài vai. Sự giản dị đó buộc mọi thứ phải dồn vào lời, điệu và động tác ước lệ.
Trống chèo giữ nhịp và giữ không khí. Người nghe chèo lâu năm nhận ra trống giục khi cảnh gấp, trống thưa khi nhân vật trầm tư. Đi cùng trống là dàn nhạc gồm đàn nguyệt, đàn nhị, sáo, có khi thêm thanh la, mõ; tuỳ đoàn và tuỳ thời mà dàn nhạc rộng hẹp khác nhau.
Tiếng đế là nét riêng rất đáng để ý: người ngồi quanh chiếu, thường là nhạc công hoặc diễn viên chưa tới lượt, chen lời hỏi, lời bình, lời trêu vào câu hát của nhân vật. Tiếng đế làm cho chèo có không khí đối đáp với khán giả, như thể làng đang cùng xem và cùng góp chuyện. Khi nghe bản ghi, bạn sẽ thấy những câu ngắn chen vào giữa lời hát chính; đó không phải tạp âm mà là một phần của nghệ thuật chèo.
Các nhóm lời nói và lời hát người mới nên nhận ra
Cách chia dưới đây là cách chia thô để học nghe. Trong thực tế, ranh giới giữa các nhóm mềm hơn, và nhiều điệu có tên riêng theo tình huống. Mô tả trong bảng là những gì thường được nói khi giới thiệu chèo cho người mới, không thay cho bài giảng của thầy.
| Nhóm | Nghe ra sao | Thường dùng khi |
|---|---|---|
| Nói thường | Gần lời nói hằng ngày, có ngữ điệu sân khấu | Đối thoại, kể việc, đặc biệt ở vai hề |
| Nói lối | Nói có tiết tấu, vần, nhịp theo trống | Nhân vật giới thiệu mình, chuyển cảnh, nói ý quan trọng |
| Nói sử | Nửa nói nửa hát, kéo dài chữ, giàu cảm xúc | Than thở, kể nỗi niềm, lúc nhân vật bị dồn ép |
| Hát sử | Giai điệu chậm, nặng tâm trạng; sử rầu là điệu được nhắc nhiều | Cảnh buồn, chia ly, oan ức |
| Hát sắp | Nhịp nhanh, gọn, tươi | Cảnh vui, hối hả, nhân vật lanh lợi |
| Các điệu dân ca đưa vào chèo | Gần với hát dân gian vùng đồng bằng | Cảnh lao động, hội hè, đối đáp nam nữ |
Tên các điệu như sử rầu, đường trường, con gà rừng, lới lơ, ba than thường gợi ý tình huống hoặc nguồn gốc, nhưng không nên đoán chức năng chỉ từ tên. Cùng một điệu, đặt vào cảnh khác, người nghệ sĩ có thể hát với sắc thái khác.
Tập nghe làn điệu chèo trong một tháng
Muốn nghe ra làn điệu, bạn phải nghe nhiều trích đoạn, không chỉ một vở. Lịch dưới đây giả định mỗi ngày khoảng hai mươi phút.
- Chọn ba trích đoạn chèo quen thuộc có bản ghi rõ tiếng. Các trích đoạn nổi tiếng từ những tích như Quan Âm Thị Kính, Kim Nham, Lưu Bình Dương Lễ có nhiều bản ghi để chọn.
- Tuần một: nghe trọn mỗi trích đoạn, đánh dấu trên giấy chỗ nào bạn nghĩ là nói, chỗ nào là hát. Chưa cần tên điệu.
- Tuần hai: nghe lại, tách chỗ nói thường, nói lối, nói sử. Nói lối có tiết tấu đều, vần rõ; nói sử kéo chữ và nghe như than. Ghi thời điểm trong bản ghi để quay lại.
- Tuần ba: trong phần hát, đánh dấu đoạn chậm buồn và đoạn nhanh vui. Hỏi thầy hoặc tra sách để gắn tên điệu cho những đoạn bạn đã đánh dấu.
- Tuần bốn: nghe trích đoạn mới chưa từng nghe, thử đoán nhóm trước khi tra. Ghi đúng sai vào sổ.
- Cuối tháng: đọc lại sổ, chọn một điệu bạn thích nhất để bắt đầu tập hát.
Nếu có thể, đi xem một buổi chèo trực tiếp ở nhà hát hoặc hội làng. Nghe trống, nhìn động tác quạt, động tác khăn cùng lúc với lời hát sẽ giúp tai nhớ điệu nhanh hơn rất nhiều so với nghe bản ghi.
Tập hát một làn điệu: những việc cần làm theo thứ tự
Thuộc lời trước, thuộc giai điệu sau. Lời chèo nhiều từ cổ, nhiều hình ảnh ẩn dụ, có khi mượn ca dao. Hiểu lời thì hát mới có ý. Chép lời ra giấy, gạch chân chữ chưa hiểu, rồi tra.
Hát chậm theo bản ghi với tiếng trống. Tiếng trống là khung của chèo, giống song lang trong cải lương. Làm chậm bản ghi nhưng giữ cao độ, hát nhỏ theo, để ý chữ nào rơi vào tiếng trống.
Tập nhả chữ kiểu chèo. Chèo có cách luyến láy và nảy chữ khá riêng, nhiều tiếng đệm như i, a, ư chen giữa lời. Thiếu tiếng đệm nghe như dân ca thường, thừa tiếng đệm thì lời bị vỡ nghĩa. Đây là chỗ cần thầy sửa trực tiếp.
Ghép động tác đơn giản. Hát chèo đi cùng động tác tay, quạt, khăn. Ngay cả khi chỉ tập hát, hãy đứng và làm vài động tác cơ bản; hơi thở sẽ khác hẳn khi ngồi.
Thu âm và so. Thu đoạn mình hát, nghe song song với bản ghi ở cùng đoạn. Tập trung vào nhịp và nhả chữ trước, sắc giọng sau.
Nghỉ giọng đúng lúc. Hát chèo dùng nhiều giọng cao, dễ mỏi. Khàn giọng kéo dài nhiều ngày thì nên đi khám chuyên khoa tai mũi họng chứ không cố tập.
Dùng AI để giữ sổ làn điệu và hiểu lời cổ
Một cuốn sổ làn điệu tốt có các cột: tên điệu theo thầy, tên khác nếu có, trích đoạn và vở chứa điệu đó, thời điểm trong bản ghi, tâm trạng, ghi chú khi tập. AI dựng khung bảng và sắp xếp ghi chú rất nhanh. Câu lệnh mẫu: "Mình đang học nghe làn điệu chèo. Dựng bảng sổ tay với các cột vừa kể, để trống, kèm một dòng ví dụ ghi rõ là ví dụ giả định. Không tự điền tên điệu nào."
Với lời cổ, câu lệnh nên buộc AI tách phần chắc và phần đoán: "Giải nghĩa đoạn lời chèo dưới đây theo từng câu. Từ nào là từ cổ, từ địa phương hay Hán Việt thì ghi rõ. Nếu một hình ảnh có thể mượn từ ca dao hay điển tích, chỉ nêu khả năng và ghi chưa chắc." Kết quả nên coi là bản nháp để đem hỏi thầy, không phải đáp án.
Những chỗ AI hay sai với chèo: gán nhầm một làn điệu cho vở khác, đặt tên nhân vật lẫn giữa các tích, và giải nghĩa lời cổ theo nghĩa hiện đại. Chatbot cũng hay viết lời chèo "mới" theo giọng cổ rất trơn tru nhưng sai luật vần và sai tiết tấu, không hát được. Nếu bạn soạn lời mới cho một làn điệu (ví dụ cho tiết mục ở trường), hãy nhờ người biết hát chèo thử ngay trên giai điệu thật trước khi in lời. Khi dán lời bài thầy soạn hay kịch bản riêng của đoàn vào công cụ, hỏi ý họ trước.
Đi qua một lớp chèo: lời nói và lời hát nối nhau ra sao
Để thấy làn điệu vận hành trong vở, hãy hình dung một lớp chèo điển hình (mô tả khái quát, không theo một vở cụ thể). Nhân vật bước ra chiếu, thường mở bằng nói lối để xưng danh, cho khán giả biết mình là ai, đang ở đâu, gặp chuyện gì. Tiếng trống đi theo nhịp nói lối, gọn và đều. Khi nhân vật bắt đầu bộc lộ cảm xúc, lời chuyển sang hát: vui thì điệu nhanh, buồn thì điệu chậm, kéo chữ.
Giữa chừng, người ngồi ngoài có thể đế một câu hỏi, nhân vật đáp lại bằng lời nói hoặc một câu hát ngắn. Đoạn đối đáp này làm câu chuyện tiến lên mà không cần thêm nhân vật. Khi nỗi niềm dâng lên tới mức không nói thường được nữa, nhân vật chuyển sang nói sử hoặc hát sử: chữ kéo dài, giọng nghẹn, trống thưa lại. Kết lớp thường là một câu hát chốt ý hoặc một lời nói lối dẫn sang cảnh sau.
Khi nghe bản ghi, bạn thử vẽ lại "đường đi" này trên giấy bằng những ký hiệu đơn giản: N cho nói, L cho nói lối, S cho sử, H cho hát, Đ cho đế. Một trích đoạn mười phút có thể cho ra một chuỗi như L, H, Đ, N, S, H. Vẽ vài trích đoạn, bạn sẽ thấy nghệ thuật chèo dùng sự chuyển đổi giữa nói và hát như một công cụ kể chuyện, và tên làn điệu chỉ là lớp nhãn đặt lên trên cái khung đó. AI giúp bạn gom các chuỗi ký hiệu của nhiều trích đoạn thành bảng để so, nhưng việc nghe ra ký hiệu là của tai bạn.
Những hiểu lầm hay gặp về làn điệu chèo
Người mới làm quen với chèo thường mang theo vài hình dung không đúng. Mấy điểm dưới đây được các thầy nhắc nhiều nhất.
- Chèo nào cũng buồn: thật ra chèo có rất nhiều cảnh vui, trào lộng, nhất là các lớp của vai hề. Ấn tượng buồn đến từ những trích đoạn nổi tiếng nhất vốn là cảnh oan khuất.
- Học thuộc tên điệu là hiểu chèo: tên điệu chỉ là nhãn. Hiểu chèo là nghe ra vì sao nhân vật chuyển từ nói sang hát đúng lúc đó.
- Làn điệu là cố định như bài hát: mỗi nghệ sĩ, mỗi chiếu chèo có cách hát riêng, có dị bản. Bản ghi bạn nghe chỉ là một cách thể hiện.
- Tiếng đế là tạp âm: đó là một phần của nghệ thuật, tạo đối đáp giữa sân khấu và khán giả.
- Chèo chỉ để người lớn tuổi nghe: nhiều câu lạc bộ, nhà hát và trường học đang dựng chèo cho học sinh, và các trích đoạn hài của vai hề thường làm người trẻ thích ngay lần đầu xem.
Nếu bạn dạy chèo cho học sinh, nên chọn trích đoạn vui, lời dễ hiểu, và tuyệt đối không chấm điểm hay xếp hạng giọng các em. Mục tiêu là để các em thích, không phải để thi.
Câu hỏi thường gặp
Chèo có bao nhiêu làn điệu?
Các nhà nghiên cứu thường nói tới con số hàng trăm làn điệu nếu tính cả dị bản và các điệu dân ca được đưa vào chèo. Con số chính xác khác nhau theo cách đếm. Người mới chỉ cần nắm vài nhóm lớn là đủ để nghe hiểu.
Nói lối và nói sử khác nhau thế nào?
Nói lối có tiết tấu, vần nhịp rõ, thường dùng khi nhân vật giới thiệu mình hoặc nói ý quan trọng. Nói sử kéo dài chữ, nửa nói nửa hát, nặng cảm xúc, thường dùng khi than thở. Nghe nhiều trích đoạn sẽ phân biệt được.
Học hát chèo có cần giọng cao không?
Nhiều làn điệu chèo dùng âm vực khá cao, nhất là vai nữ, nhưng không phải điệu nào cũng vậy. Thầy thường chọn điệu hợp giọng học trò. Quan trọng hơn là hơi bền và nhả chữ rõ, những thứ tập được theo thời gian.
Nghe chèo ở đâu nếu không ở miền Bắc?
Có nhiều bản ghi trích đoạn chèo của các nhà hát và đài truyền hình. Bạn cũng có thể theo dõi lịch biểu diễn lưu động của các đoàn chèo. Nghe bản ghi giúp làm quen, nhưng nên tìm dịp xem trực tiếp ít nhất một lần.
Có thể nhờ AI viết lời chèo mới cho tiết mục ở trường không?
Có thể dùng làm bản nháp ý tưởng, nhưng lời do AI viết thường sai tiết tấu và luật vần của làn điệu nên không hát được ngay. Cần người biết hát chèo sửa lời trên giai điệu thật, và nên ghi rõ phần nào là lời mới.
Tiếng đế trong bản ghi có nên tách bỏ khi tập không?
Không nên bỏ hẳn. Tiếng đế giúp bạn biết chỗ nào nhân vật dừng để người ngoài chen lời, ảnh hưởng tới nhịp hát. Khi tập riêng một câu có thể tạm bỏ, nhưng cần nghe lại bản đầy đủ để hiểu không khí.