Ảnh báo chí và ảnh tư liệu chỉ được hậu kỳ ở mức làm rõ những gì máy đã ghi lại: chỉnh sáng, màu, tương phản, khử nhiễu nhẹ, cắt cúp không làm sai nghĩa. Mọi thao tác thêm, bớt hay vẽ lại nội dung đều làm ảnh mất giá trị làm bằng chứng. Với ảnh cũ được phục chế hoặc tô màu bằng AI, nguyên tắc là giữ bản gốc nguyên vẹn và chú thích rõ phiên bản nào đã qua xử lý.
Bài này viết cho cộng tác viên ảnh của báo, người phụ trách tư liệu ở đoàn nghệ thuật, câu lạc bộ, nhà văn hoá, và gia đình nghệ sĩ đang số hoá album ảnh cũ. Các toà soạn đều có quy định riêng và quy định hiện hành về báo chí; ở đây chỉ trình bày nguyên lý chung được giới làm ảnh thời sự thừa nhận rộng rãi, khi làm cho nơi nào thì theo quy định của nơi đó.
Vì sao ảnh báo chí có giới hạn chặt hơn mọi thể loại
Người đọc báo tin rằng bức ảnh đi kèm bài viết cho thấy sự việc như nó đã xảy ra. Niềm tin ấy là lý do ảnh báo chí có sức nặng, và cũng là lý do một tấm ảnh bị chỉnh sửa nội dung có thể gây hậu quả lớn: hiểu sai về con người, sự kiện, địa điểm. Vì vậy các tổ chức báo chí lớn trên thế giới đều có bộ quy tắc về chỉnh sửa ảnh, và điểm chung của các bộ quy tắc là không được thêm, xoá, di chuyển bất cứ thứ gì trong khung hình.
Với công cụ AI, giới hạn này cần được hiểu rộng hơn. Không chỉ thao tác xoá hay ghép thủ công, mà cả các công cụ phóng to tạo chi tiết, khử nhiễu ở mức vẽ lại, làm mịn đổi nét mặt, tự động mở mắt người trong ảnh đều thuộc vùng thay đổi nội dung. Nhiều công cụ làm những việc này ngầm trong một nút bấm có tên rất vô hại như nâng chất lượng, nên người làm ảnh báo chí phải biết rõ công cụ mình dùng đang làm gì bên trong.
Ảnh tư liệu của đoàn nghệ thuật, nhà văn hoá, câu lạc bộ có vị trí gần với ảnh báo chí: chúng ghi lại một vở diễn, một nghệ nhân, một buổi sinh hoạt cho người sau tra cứu. Giới hạn chỉnh sửa vì thế cũng nên tương tự.
Được làm, cần cân nhắc và không làm
Bảng dưới tổng hợp nguyên tắc chung cho ảnh báo chí và ảnh tư liệu. Quy định cụ thể của từng toà soạn hay cơ quan lưu trữ có thể chặt hơn.
| Nhóm | Thao tác | Ghi chú |
|---|---|---|
| Được làm | Chỉnh sáng, màu, tương phản ở mức tương đương những gì mắt người thấy tại hiện trường | Không làm đổi không khí hay thời điểm của cảnh |
| Được làm | Cắt cúp, xoay thẳng | Không cắt bỏ thông tin làm đổi nghĩa |
| Được làm | Khử nhiễu nhẹ, xoá bụi cảm biến | Không để công cụ vẽ lại chi tiết |
| Cần cân nhắc | Chuyển sang đen trắng | Một số nơi cho phép, một số nơi yêu cầu giữ màu |
| Cần cân nhắc | Làm sáng, tối cục bộ | Chỉ ở mức như in ảnh buồng tối, không che giấu chi tiết |
| Không làm | Xoá, thêm, di chuyển người hoặc vật | Kể cả rác, dây điện, biển hiệu |
| Không làm | Phóng to tạo chi tiết, đổi nét mặt, thay trời | Kể cả khi công cụ làm ngầm |
Khi ảnh cần thay đổi nội dung để minh hoạ cho một ý tưởng, như ảnh ghép cho bài bình luận, đó không còn là ảnh báo chí mà là ảnh minh hoạ. Ảnh đó phải được chú thích rõ là ảnh minh hoạ hoặc ảnh ghép, để người đọc không nhầm với ảnh thời sự.
Số hoá album ảnh cũ của đoàn nghệ thuật
Nhiều đoàn cải lương, đoàn chèo, đoàn rối và gia đình nghệ sĩ đang giữ những album ảnh cũ quý giá nhưng đang phai màu, ẩm mốc. Số hoá là việc nên làm sớm, theo trình tự an toàn:
- Kiểm kê trước khi chạm: đếm số ảnh, ghi chú tình trạng, chụp lại cả trang album để giữ thứ tự và chữ ghi tay bên cạnh ảnh.
- Làm sạch nhẹ bằng chổi mềm hoặc khí thổi, đeo găng tay vải, không lau bằng nước hay hoá chất.
- Quét hoặc chụp lại ở độ phân giải cao, ánh sáng đều, không đèn nháy trực tiếp; lưu bản quét gốc không chỉnh sửa.
- Ghi thông tin đi kèm từng ảnh: vở diễn, vai, năm, người trong ảnh nếu người lớn tuổi trong đoàn còn nhớ.
- Chỉ sau khi có bản gốc mới làm bản phục chế, đặt tên tệp riêng, không ghi đè.
- Lưu bản gốc và bản phục chế ở ít nhất hai nơi, trong đó có một nơi ngoài trụ sở đoàn.
Bước ghi thông tin đi kèm thường quan trọng hơn cả chất lượng quét. Một tấm ảnh đẹp nhưng không ai biết là vở gì, năm nào, ai đóng vai gì sẽ mất phần lớn giá trị tư liệu. Hãy tranh thủ hỏi các nghệ nhân lớn tuổi khi còn có thể, và ghi lại ngay vào tệp.
Phục chế và tô màu ảnh cũ bằng AI: làm được gì, sai ở đâu
Xoá vết xước, vết gấp, đốm mốc. Đây là việc AI làm khá tốt và ít rủi ro, vì chỉ phục hồi những phần bị hỏng của chính tấm ảnh. Vẫn nên kiểm tra vùng đã xử lý, nhất là khi vết xước chạy qua khuôn mặt.
Làm rõ khuôn mặt mờ. Rủi ro cao. Công cụ làm rõ khuôn mặt thường vẽ lại mắt, mũi, miệng theo kiểu chung, có thể làm nghệ sĩ trong ảnh trông như một người khác. Với ảnh tư liệu, nên tránh hoặc chỉ làm bản tham khảo kèm chú thích.
Tô màu ảnh đen trắng. AI đoán màu dựa trên những gì nó đã học, không biết màu thật của áo mão, phông cảnh, son phấn của một vở diễn năm xưa. Trang phục tuồng, chèo có màu mang ý nghĩa quy ước; máy có thể tô sai hoàn toàn. Ảnh tô màu luôn phải ghi là ảnh tô màu bằng công cụ, màu sắc mang tính phỏng đoán.
Phóng to ảnh nhỏ. Giúp in lớn cho triển lãm kỷ niệm, nhưng chi tiết thêm vào là phỏng đoán. Ghi chú như với tô màu.
Tạo chuyển động từ ảnh tĩnh. Một số công cụ có thể làm ảnh cũ chuyển động, nhắm mở mắt, mỉm cười. Với ảnh nghệ sĩ đã khuất, nên hỏi ý gia đình và tránh dùng trong bối cảnh tư liệu, vì đó là tạo ra hình ảnh người ấy chưa từng có.
Chú thích ảnh: phần việc ngắn mà quyết định
Chú thích là nơi người đọc biết ảnh nói về điều gì và ảnh thuộc loại nào. Ảnh báo chí cần chú thích trả lời được ai, làm gì, ở đâu, khi nào, kèm tên người chụp. Với ảnh có xử lý vượt mức cơ bản, chú thích phải nói rõ: ảnh minh hoạ, ảnh ghép, ảnh tư liệu đã được phục chế, ảnh tô màu bằng công cụ. Đừng để người đọc tự đoán.
Với ảnh tư liệu đoàn nghệ thuật, chú thích nên ghi thêm nguồn gốc: ảnh do ai chụp nếu biết, ai giữ, được số hoá năm nào. Nếu ảnh đã phục chế, ghi rõ phục chế những gì, ví dụ giả định: đã xoá vết gấp và đốm mốc, không chỉnh khuôn mặt, không tô màu. Một dòng như vậy giúp nhà nghiên cứu sau này biết họ có thể tin đến đâu vào từng chi tiết.
Khi dùng chatbot để viết chú thích cho nhanh, hãy đưa thông tin bạn chắc chắn và yêu cầu không thêm gì khác. Máy có xu hướng điền thêm năm, tên vở, tên nghệ sĩ cho câu văn trôi chảy, và một chú thích sai tên nghệ sĩ là lỗi nghiêm trọng với tư liệu. Đọc lại từng chữ trước khi lưu.
Quyền và sự đồng ý khi công bố ảnh tư liệu
Ảnh cũ của đoàn nghệ thuật thường có hình ảnh nhiều nghệ sĩ, một số đã nghỉ hưu hoặc đã khuất. Trước khi đăng công khai, nhất là ảnh hậu trường hay ảnh đời tư, nên hỏi ý chính nghệ sĩ hoặc gia đình họ. Quyền hình ảnh cá nhân và quyền tác giả của người chụp đều được bảo vệ theo quy định hiện hành; ở đây chỉ nêu nguyên lý, khi có tranh chấp cụ thể nên hỏi người có chuyên môn pháp lý.
Ảnh đã phục chế hoặc tô màu bằng AI không làm thay đổi ai là tác giả của tấm ảnh gốc. Người phục chế không nên tự ghi tên mình là tác giả ảnh, mà ghi là người số hoá, phục chế. Nếu không biết tác giả, ghi là chưa rõ người chụp thay vì để trống, để người khác có thể bổ sung khi biết.
Khi chia sẻ ảnh tư liệu lên mạng để tìm người nhận diện, chẳng hạn hỏi các khán giả lâu năm xem đây là vở nào, hãy đăng bản độ phân giải vừa phải và nói rõ mục đích. Nhiều nhóm yêu nghệ thuật truyền thống rất nhiệt tình giúp nhận diện vở, vai, năm diễn, và đó là cách bổ sung tư liệu mà không công cụ nào làm thay được.
Ảnh sân khấu gửi báo: phối hợp với đoàn mà không làm sai ảnh
Người chụp sân khấu hay gặp một tình huống khó: đoàn nghệ thuật muốn ảnh gửi báo thật đẹp, nhờ xoá chiếc micro cài trên má diễn viên, làm sáng gương mặt, thậm chí ghép diễn viên chính từ tấm này sang cảnh đẹp ở tấm khác. Với ảnh dùng trong tờ rơi, áp phích của đoàn, những yêu cầu này có thể chấp nhận nếu ghi là ảnh thiết kế. Nhưng khi ảnh được gửi cho báo đăng kèm bài viết về vở diễn, nó được hiểu là ảnh ghi lại vở diễn thật.
Cách xử lý khéo là chuẩn bị hai bộ ngay từ đầu. Bộ ảnh báo chí chỉ chỉnh ở mức kỹ thuật, tên tệp có chữ báo chí, kèm chú thích đúng cảnh, đúng vai, đúng tên diễn viên do đoàn xác nhận. Bộ ảnh quảng bá có thể chỉnh sâu hơn, tên tệp ghi rõ quảng bá. Khi gửi cho toà soạn, bạn hoặc đoàn chỉ gửi bộ báo chí. Nếu toà soạn muốn dùng ảnh quảng bá, họ sẽ tự quyết định có ghi chú ảnh do đoàn cung cấp, đã qua xử lý hay không.
Nói trước với đoàn về sự phân biệt này thường được đón nhận tốt, vì không đoàn nào muốn vở diễn của mình bị nghi ngờ vì một tấm ảnh bị phát hiện là ghép.
Câu hỏi thường gặp
Cộng tác viên ảnh báo có được dùng công cụ AI không?
Thường được dùng cho các thao tác kỹ thuật như chỉnh sáng, màu, khử nhiễu nhẹ, theo quy định của từng toà soạn. Không dùng công cụ thêm, xoá hay vẽ lại nội dung. Nếu không chắc một công cụ làm gì bên trong, hỏi biên tập viên ảnh trước khi gửi.
Ảnh tô màu bằng AI có dùng làm tư liệu được không?
Có thể dùng như bản tham khảo hoặc để trưng bày, nhưng không thay thế ảnh gốc đen trắng. Màu do máy đoán có thể sai so với thực tế, nhất là trang phục sân khấu truyền thống. Luôn chú thích rõ là ảnh tô màu và giữ bản gốc đi kèm.
Có nên làm rõ khuôn mặt nghệ sĩ trong ảnh cũ bị mờ không?
Với mục đích tư liệu thì nên tránh, vì công cụ có thể vẽ lại khuôn mặt khác với người thật. Nếu gia đình muốn có bản làm rõ để làm kỷ niệm, hãy cho họ xem trước, ghi chú rõ đó là bản đã xử lý, và giữ nguyên bản gốc.
Số hoá album ảnh cũ nên quét hay chụp lại?
Cả hai đều được nếu làm cẩn thận. Máy quét cho ánh sáng đều và độ phân giải cao, phù hợp ảnh rời. Chụp lại bằng máy ảnh nhanh hơn với album không tháo được, cần ánh sáng đều hai bên và máy đặt song song với ảnh để tránh méo. Quan trọng là lưu bản gốc chưa chỉnh.
Ảnh minh hoạ cho bài báo có thể dựng bằng AI không?
Có thể, nếu toà soạn cho phép và ảnh được chú thích rõ là ảnh minh hoạ hoặc ảnh tạo bằng công cụ. Không đặt ảnh dựng vào chỗ người đọc dễ hiểu là ảnh thời sự, không dựng ảnh người thật trong tình huống họ chưa từng ở.
Ai là tác giả của ảnh cũ sau khi được phục chế?
Tác giả vẫn là người chụp ảnh gốc. Người phục chế là người số hoá và xử lý, nên ghi đúng vai trò này. Quyền cụ thể với bản phục chế có thể phụ thuộc quy định hiện hành và thoả thuận giữa các bên, khi cần nên hỏi người có chuyên môn pháp lý.