Xem múa đương đại không cần "hiểu câu chuyện"; điều cần là nhìn kỹ cơ thể chuyển động thế nào trong không gian, theo nhịp nào, với năng lượng ra sao, rồi để ý những gì chuyển động đó gợi lên trong bạn. Phần lớn cảm giác "không hiểu" khi xem múa đến từ việc ta đi tìm một cốt truyện như ở phim hay kịch, trong khi nhiều tác phẩm múa nói bằng chính hình dạng và chất lượng của chuyển động.
Bài này đưa bạn bốn điều để nhìn trong một tác phẩm múa, cách đọc quan hệ giữa múa và âm nhạc, đội hình, sự khác nhau khi xem ballet, múa dân gian, múa đương đại hay nhảy đường phố, cách ghi lại ấn tượng bằng câu chữ và chỗ AI giúp được. Người đọc là khán giả đi xem múa vài lần một năm, phụ huynh có con học múa, sinh viên ngành khác muốn mở rộng thói quen xem nghệ thuật.
Vì sao xem múa hay thấy "không hiểu"
Lời than phổ biến nhất sau một buổi múa đương đại là "đẹp nhưng không hiểu nói gì". Câu này cho thấy người xem đang dùng thước đo của nghệ thuật kể chuyện bằng lời. Trong kịch, phim, truyện, nghĩa đi qua ngôn ngữ; trong múa, nghĩa đi qua cơ thể, và không phải lúc nào cũng chuyển dịch được thành câu chữ. Một chuỗi động tác có thể gợi sự giằng co, kiệt sức, gắn bó hay cô đơn mà không kể chuyện của ai cụ thể.
Thêm một lý do: nhiều tác phẩm múa đương đại cố ý tránh kể chuyện tuyến tính. Biên đạo có thể xuất phát từ một câu hỏi về cơ thể, như trọng lượng, hơi thở, sự cân bằng, hay từ một trạng thái xã hội, như đám đông, sự chờ đợi, sự lặp lại của lao động. Người xem đi tìm nhân vật và tình tiết sẽ thấy hụt; người xem để ý trạng thái và sự biến đổi sẽ thấy nhiều hơn.
Điều đáng mừng là cảm nhận về chuyển động không đòi hỏi kiến thức chuyên môn. Ai cũng từng biết cảm giác của một cơ thể mệt, một bước chân vội, một cái ôm níu lại. Xem múa là để những trải nghiệm thân thể đó được đánh thức. Khi bạn bớt căng thẳng vì "phải hiểu", cảm nhận thường đến tự nhiên hơn.
Bốn điều để nhìn trong một tác phẩm múa
Nhà lý luận múa Rudolf Laban, người phát triển một hệ thống phân tích chuyển động được dùng rộng rãi trong đào tạo múa, đã gợi ý những phạm trù như cơ thể, không gian, nỗ lực hay chất lượng chuyển động, và hình dạng. Bảng dưới giản lược thành bốn điều cho khán giả, không phải bản tóm tắt đầy đủ của hệ thống đó.
| Điều để nhìn | Câu hỏi khi xem | Ví dụ giả định |
|---|---|---|
| Cơ thể | Bộ phận nào dẫn chuyển động? Cơ thể co lại hay mở ra? | Cả đoạn múa chỉ dùng hai bàn tay trong khi thân người gần như bất động, gợi một sự kìm nén |
| Không gian | Người múa đi theo đường thẳng, cong hay vòng tròn? Ở tầng cao, giữa hay sát sàn? | Nhóm múa liên tục bị dồn về một góc sân khấu, để lại khoảng trống lớn ở phía kia |
| Thời gian và nhịp | Chuyển động nhanh hay chậm, liên tục hay ngắt quãng, lặp lại hay biến đổi? | Một động tác bước lặp lại hàng chục lần, mỗi lần chậm hơn một chút, tới khi gần như đứng yên |
| Năng lượng | Chuyển động nặng hay nhẹ, dứt khoát hay lan toả, căng hay buông? | Người múa rơi xuống sàn mềm như một tấm vải, rồi bật dậy bằng một lực rất gấp |
Khi chọn một trong bốn điều để theo dõi trong vài phút, bạn sẽ thấy tác phẩm có cấu trúc rõ hơn. Lần xem sau, đổi sang điều khác.
Múa và âm nhạc: theo nhịp, đi ngược hay im lặng
Trong nhiều tác phẩm, đặc biệt là ballet cổ điển và múa dân gian, chuyển động đi sát theo nhịp và câu nhạc. Ở đó, bạn có thể để ý sự khớp nhịp, cách người múa nhấn vào phách mạnh, cách động tác kết thúc đúng lúc câu nhạc khép lại. Sự chính xác ấy là một phần của vẻ đẹp kỹ thuật.
Múa đương đại hay chơi với quan hệ này. Có khi múa đi ngược nhạc: âm nhạc dồn dập mà người múa chậm rãi, tạo cảm giác lạc lõng hay đối kháng. Có khi âm nhạc chỉ là âm thanh nền, tiếng động, tiếng thở của chính người múa, hoặc im lặng hoàn toàn. Im lặng trên sân khấu múa làm khán giả nghe rõ tiếng chân chạm sàn, tiếng vải sột soạt, và chú ý tới cơ thể hơn bao giờ hết.
Câu hỏi hữu ích khi xem là: nếu thay bản nhạc này bằng một bản khác, đoạn múa sẽ đổi nghĩa thế nào. Nếu câu trả lời là "đổi hoàn toàn", âm nhạc đang gánh một phần lớn cảm xúc. Nếu "không đổi mấy", chuyển động đang đứng độc lập. Cả hai đều hợp lệ, và nhận ra điều này giúp bạn nói về tác phẩm chính xác hơn. Phần sáng tác và dàn dựng âm nhạc cho múa là chuyện của người làm nghề; ở đây bạn chỉ cần lắng nghe quan hệ giữa hai bên.
Đội hình, nhóm và người múa đơn
Đồng loạt và lệch nhịp. Khi cả nhóm múa cùng một động tác, cảm giác là sức mạnh tập thể hoặc sự đồng phục. Khi một người bắt đầu lệch khỏi nhóm, chậm hơn, ngược hướng, đó thường là điểm then chốt của tác phẩm.
Khoảng cách giữa các người múa. Hai người múa sát nhau, chạm nhau, đỡ trọng lượng của nhau nói về sự phụ thuộc hay gắn bó. Hai người ở hai đầu sân khấu không bao giờ chạm nhau nói về xa cách. Để ý khoảng cách thay đổi qua tác phẩm.
Người múa đơn trong nhóm. Một người tách ra múa riêng trong khi nhóm đứng yên hoặc tiếp tục nền phía sau là cách biên đạo đặt tiêu điểm. Hỏi xem người đó đại diện cho điều gì trong quan hệ với nhóm.
Lối vào và lối ra. Người múa xuất hiện từ đâu, rời sân khấu bằng cách nào, chạy hay bước chậm, có ngoái lại không, đều là những lựa chọn có chủ ý.
Đội hình mở đầu và kết thúc. Nếu đội hình cuối lặp lại đội hình đầu, tác phẩm có thể đang nói về vòng lặp; nếu khác hẳn, nó nói về một hành trình biến đổi.
Mỗi loại hình múa đòi một cách xem khác
Không có một cách xem chung cho mọi loại múa. Dưới đây là gợi ý ngắn cho các loại hình khán giả Việt Nam hay gặp.
- Ballet cổ điển: thường có câu chuyện ước lệ và hệ thống động tác chuẩn mực. Bạn có thể thưởng thức sự chính xác kỹ thuật, độ cao, độ xoay, sự nhẹ nhàng. Khán giả thường vỗ tay sau một đoạn múa đơn hay múa đôi nổi bật, không đợi tới cuối.
- Múa dân gian và múa dân tộc: gắn với đời sống, lao động, lễ hội của cộng đồng. Để ý đạo cụ như nón, quạt, khăn, và tìm hiểu trước nguồn gốc động tác để thấy được sự cách điệu từ đời thường lên sân khấu.
- Múa đương đại: ít luật chung, mỗi biên đạo có ngôn ngữ riêng. Dùng bốn điều để nhìn ở trên, và đọc lời giới thiệu của biên đạo nếu có.
- Múa trong kịch và sân khấu hình thể: chuyển động phục vụ câu chuyện của vở, xen với lời thoại. Hỏi đoạn múa nói được điều gì mà lời thoại không nói được.
- Nhảy đường phố và các cuộc thi đấu nhảy: đề cao sự ứng biến, cá tính, đối đáp giữa người nhảy. Khán giả thường phản ứng ngay tại chỗ; đó là một phần của văn hoá loại hình này.
Khi xem một chương trình múa của trường học hay câu lạc bộ thiếu nhi, nhớ rằng mục đích là để các em được biểu diễn và trưởng thành, không phải để so sánh em nào giỏi hơn. Khen sự cố gắng và niềm vui biểu diễn thay vì chấm điểm.
Dùng AI trước và sau khi xem múa
Trước buổi diễn, AI giúp bạn làm quen với từ vựng: biên đạo là gì, múa đương đại khác múa hiện đại ở đâu, những khái niệm như "tiếp xúc ứng biến" hay "sân khấu hình thể" nghĩa là gì. Câu lệnh mẫu: "Giải thích ngắn gọn cho người lần đầu đi xem múa đương đại: nên để ý những gì, những hiểu lầm phổ biến nào cần bỏ, không cần nêu tên tác phẩm cụ thể." Phần kiến thức nền này AI làm tương đối ổn, nhưng bạn vẫn nên đối chiếu với sách hay bài viết của người trong nghề.
Với một tác phẩm múa cụ thể đang diễn ở Việt Nam, AI gần như không có thông tin đáng tin. Đừng hỏi nó "tác phẩm X của biên đạo Y nói về gì", vì nó có thể bịa ra một ý nghĩa nghe rất thuyết phục. Thông tin về tác phẩm nên lấy từ chương trình in, trang chính thức của đơn vị biểu diễn hay buổi trò chuyện với biên đạo.
Sau buổi xem, AI hữu ích như một người hỏi chuyện. Bạn ghi lại vài hình ảnh nhớ nhất, rồi nhờ nó: "Dựa vào các mô tả chuyển động sau, đặt câu hỏi giúp làm rõ cảm giác của người xem, không diễn giải thay." Câu hỏi của AI có thể giúp bạn nhận ra mình bị cuốn vì nhịp chậm dần hay vì khoảng cách giữa hai người múa. Khi dán ghi chú, bỏ tên người đi cùng và những thông tin cá nhân không liên quan, nhất là khi buổi diễn có con em bạn tham gia.
Ghi lại vài dòng sau buổi xem múa
Ghi chú về múa khó hơn về kịch vì không có lời thoại để bám. Cách làm dưới đây giúp bạn biến chuyển động thành câu chữ mà không phải dùng thuật ngữ.
- Viết ba hình ảnh bằng động từ cụ thể: "rơi", "trượt", "níu", "đẩy", "xoay", thay vì tính từ chung như "đẹp", "mạnh mẽ".
- Ghi một chỗ nhịp thay đổi và cảm giác của bạn lúc đó.
- Ghi quan hệ giữa hai người múa hoặc giữa một người và nhóm mà bạn nhớ nhất.
- Ghi một liên tưởng tới đời sống: chuyển động đó làm bạn nhớ tới điều gì đã thấy hay đã trải qua.
- Viết một câu tóm cảm giác chung về tác phẩm, kèm một câu hỏi bạn vẫn còn mang về.
Năm dòng này đủ để bạn kể lại cho người khác một cách có hình ảnh, và là nguyên liệu nếu bạn muốn viết cảm nhận dài hơn theo bố cục trong bài về cách viết cảm nhận của danh mục này.
Câu hỏi thường gặp
Có cần biết múa mới thưởng thức được múa đương đại không?
Không cần. Ai có cơ thể và từng chuyển động đều có nền tảng để cảm nhận. Biết thêm về kỹ thuật múa giúp bạn thấy được độ khó và sự tinh tế, nhưng không phải điều kiện bắt buộc để thưởng thức.
Khi nào thì nên vỗ tay trong buổi múa?
Với ballet cổ điển, khán giả thường vỗ tay sau các đoạn múa đơn hay múa đôi nổi bật. Với múa đương đại, phần lớn vỗ tay ở cuối tác phẩm hoặc khi đèn tắt hẳn. Nếu chưa chắc, đợi phản ứng của phần đông khán giả.
Múa đương đại khác múa hiện đại ở điểm nào?
Múa hiện đại thường chỉ những trào lưu đầu và giữa thế kỷ hai mươi phản ứng lại ballet cổ điển, với các trường phái kỹ thuật riêng. Múa đương đại là cách gọi rộng cho các thực hành múa gần đây, đa dạng hơn và ít bị ràng buộc bởi một hệ thống kỹ thuật duy nhất.
Xem video múa trên mạng có thay được xem trực tiếp không?
Video giúp làm quen nhưng mất nhiều thứ: kích thước thật của không gian, năng lượng trong phòng, tiếng thở, góc nhìn do bạn tự chọn. Xem trực tiếp vẫn là trải nghiệm khác hẳn, nên xem ít nhất vài buổi mỗi năm nếu có điều kiện.
Dẫn trẻ đi xem múa đương đại có phù hợp không?
Tuỳ tác phẩm. Một số tác phẩm có nội dung hoặc hình ảnh không hợp với trẻ, nên đọc giới thiệu và giới hạn độ tuổi trước. Chương trình dành cho thiếu nhi thường ngắn, nhiều màu sắc, phù hợp hơn cho lần đầu.
Làm sao để không ngủ gật khi xem một tác phẩm múa chậm?
Chọn một trong bốn điều để nhìn và theo dõi sự thay đổi rất nhỏ của nó. Nhịp chậm thường là ý đồ để khán giả nhận ra chi tiết. Nghỉ ngơi đủ trước buổi diễn và ngồi ở vị trí thấy rõ toàn sân khấu cũng giúp nhiều.