AI chưa thay được diễn viên, nhưng đã bắt đầu chạm vào một số phần việc của nghề diễn: lồng tiếng, đọc quảng cáo, một số vai quần chúng và những hình ảnh không cần người thật đứng trước máy quay. Phần khó thay nhất là thứ cần một con người có mặt cùng lúc với khán giả hay bạn diễn: sân khấu trực tiếp, cảnh quay cần tương tác thật, và những lựa chọn diễn mang dấu ấn riêng của một người.
Câu hỏi "có bị thay không" vì thế nên đổi thành "phần nào trong công việc của mình đang thay đổi và mình chuẩn bị thế nào". Bài này chia nghề diễn thành từng loại việc, nhìn xem AI đang đứng ở đâu với mỗi loại, rồi gợi ý những kỹ năng nên đầu tư. Không có con số dự báo nào ở đây, vì hiện chưa ai đo được chắc chắn, và một bài viết về nghề không nên dọa người đọc bằng con số đoán.
Vì sao câu hỏi này khiến người làm nghề lo
Nỗi lo không phải vô cớ. Công cụ tạo giọng nói đã có thể đọc một đoạn văn với ngữ điệu tự nhiên; công cụ tạo video đã có thể dựng một người đang nói trước ống kính mà người xem lướt qua khó nhận ra. Những thứ từng cần một diễn viên ngồi phòng thu cả buổi giờ có thể được làm trong vài phút, dù chất lượng chưa đều. Với người làm nghề bằng giọng hoặc bằng hình ảnh trong quảng cáo, đây là thay đổi có thật, không phải chuyện xa.
Ở Mỹ, cuộc đình công của nghiệp đoàn diễn viên năm 2023 đưa vấn đề này thành chuyện công khai: một trong những điểm tranh chấp lớn là việc hãng phim tạo và dùng bản sao kỹ thuật số của diễn viên, cần sự đồng ý và trả công thế nào. Ở Việt Nam chưa có cơ chế nghiệp đoàn tương tự, nên phần lớn chuyện này sẽ được quyết trong từng hợp đồng, giữa từng diễn viên với từng đơn vị. Người làm nghề hiểu rõ mình đang bán cái gì sẽ đứng ở thế tốt hơn khi ngồi vào bàn ký.
Nhưng lo không có nghĩa là hoảng. Lịch sử nghề diễn từng đi qua nhiều lần "sắp bị thay": phim ảnh từng bị cho là sẽ giết sân khấu, truyền hình từng bị cho là sẽ giết điện ảnh. Mỗi lần như vậy nghề đổi hình dạng, một số công việc mất đi, một số công việc mới xuất hiện, còn nhu cầu xem con người kể chuyện cho con người thì vẫn ở đó.
Từng loại việc trong nghề diễn: AI đang chạm tới đến đâu
Bảng dưới là cách nhìn theo loại việc, dựa trên những gì công cụ hiện làm được. Tính năng thay đổi nhanh nên bạn nên tự kiểm lại theo thời gian.
| Loại việc | AI đang làm được gì | Điều diễn viên nên để ý |
|---|---|---|
| Lồng tiếng, đọc quảng cáo, đọc sách nói | Giọng tổng hợp đọc trôi chảy, nhiều giọng mẫu, rẻ và nhanh cho nội dung đơn giản | Giữ quyền với giọng của mình trong hợp đồng; đầu tư vào vai cần cảm xúc, giọng nhân vật, diễn cùng người khác |
| Diễn viên quảng cáo, người mẫu hình ảnh | Hình ảnh người tạo bằng máy dùng cho ấn phẩm nhỏ, minh hoạ, bản phác cho khách duyệt | Đọc kỹ điều khoản về việc chụp, quét gương mặt; không ký cho dùng hình ảnh vô thời hạn |
| Vai quần chúng trên phim | Kỹ xảo nhân bản đám đông đã có từ lâu, nay dễ hơn | Hỏi rõ có bị quét hình để dùng lại hay không, dùng trong phạm vi nào |
| Diễn viên điện ảnh, truyền hình vai có lời | Hỗ trợ hậu kỳ: sửa khẩu hình, làm trẻ hoá, thay thoại; chưa thay được diễn xuất tương tác trên trường quay | Tìm hiểu điều khoản về chỉnh sửa hình ảnh, giọng nói sau khi quay |
| Diễn viên sân khấu trực tiếp | Gần như không thay được phần biểu diễn; hỗ trợ việc tập, dịch, phụ đề, quảng bá | Đây là mảng giữ giá trị riêng; đầu tư vào kỹ năng sân khấu |
| Người dạy diễn, huấn luyện viên kịch | Hỗ trợ soạn giáo án, bài tập, phân tích kịch bản | Giá trị nằm ở việc quan sát và chỉnh từng người học, việc máy khó làm |
Đọc bảng này bạn sẽ thấy một mẫu số chung: việc nào có thể làm một mình, không cần phản ứng với người khác theo thời gian thực, thì dễ bị thay hơn. Việc nào cần có mặt, cần nghe và đáp lại một con người khác, thì khó thay hơn nhiều.
Vì sao sân khấu trực tiếp khó bị thay
Khán giả mua sự có mặt. Người đi xem kịch, xem cải lương, xem múa không chỉ mua câu chuyện mà mua cảm giác đang ngồi cùng một căn phòng với người biểu diễn, biết rằng mọi thứ có thể sai và người trên sân khấu đang chịu rủi ro đó cùng họ.
Mỗi đêm diễn một khác. Cùng một vở, đêm nay khán giả cười chỗ này, đêm mai im lặng chỗ khác, và diễn viên điều chỉnh theo. Sự đối thoại không lời đó là lõi của sân khấu.
Thân thể là chất liệu. Hơi thở, mồ hôi, tiếng chân trên sàn gỗ, một cái run tay thật. Hình ảnh trên màn hình có thể đẹp hơn, nhưng không có sức nặng của một cơ thể đang ở đó.
Cộng đồng quanh sân khấu. Nhóm kịch trường, đoàn hát địa phương, câu lạc bộ khán giả tồn tại vì người ta muốn gặp nhau. Đó là nhu cầu xã hội, không phải nhu cầu nội dung.
Nhưng đừng lãng mạn hoá. Sân khấu vẫn cần khán giả mua vé, và khán giả có rất nhiều lựa chọn giải trí trên màn hình. Giá trị của sự có mặt chỉ thành thu nhập khi vở diễn đủ hay và được giới thiệu đủ tốt.
Những kỹ năng diễn viên nên đầu tư lúc này
Thay vì đoán AI sẽ làm được gì năm sau, hãy đầu tư vào những thứ có giá trị dù công nghệ đi theo hướng nào.
- Diễn cùng người khác: nghe và phản ứng thật, ứng biến khi bạn diễn đổi nhịp, giữ cảnh khi có sự cố. Đây là kỹ năng khó thay nhất.
- Cơ thể và giọng có nền tảng: hơi thở, phát âm, hình thể, khả năng diễn trong không gian lớn không cần micro.
- Một mảng chuyên sâu: hài, kịch hình thể, nghệ thuật truyền thống, kịch cho thiếu nhi, diễn tiếng nước ngoài. Có một thế mạnh rõ giúp bạn khác người khác.
- Hiểu hợp đồng và quyền của mình: biết hỏi về việc ghi âm, quét hình, dùng lại giọng và gương mặt.
- Tự làm nội dung nhỏ: biết dựng một đoạn video, viết một tiểu phẩm, tổ chức một buổi đọc kịch. Người tự tạo được cơ hội ít phụ thuộc vào người khác gọi.
- Dùng AI làm việc phụ: phân tích kịch bản, sắp xếp lịch, soạn hồ sơ, luyện ngoại ngữ. Bạn càng ít tốn thời gian vào giấy tờ thì càng có thời gian tập.
Không có kỹ năng nào trong danh sách trên đảm bảo việc làm. Chúng chỉ tăng khả năng bạn có giá trị trong nhiều kịch bản khác nhau của tương lai, kể cả kịch bản AI phát triển nhanh hơn mọi dự đoán.
Tự rà công việc của mình trong một buổi tối
Một cách thực tế để bớt lo là ngồi xuống liệt kê chính công việc của bạn, rồi xem từng phần đứng ở đâu. Bạn có thể dùng AI làm người đặt câu hỏi.
- Liệt kê mọi nguồn việc trong năm qua: vai sân khấu, phim, quảng cáo, lồng tiếng, dẫn chương trình, dạy lớp, biểu diễn sự kiện.
- Với mỗi nguồn, ước tỷ lệ thời gian và thu nhập nó chiếm (chỉ để bạn tự xem, không cần chính xác).
- Hỏi AI: "Đây là danh sách công việc của một diễn viên tự do ở Việt Nam. Với mỗi loại việc, hãy chỉ ra phần nào có thể bị công cụ tự động hoá làm thay, phần nào cần người có mặt, và vì sao. Đừng dự báo con số." Đọc câu trả lời với tinh thần phản biện; AI không biết thị trường địa phương của bạn.
- Đánh dấu những nguồn việc bạn phụ thuộc nhiều mà lại dễ bị thay. Đó là chỗ cần có phương án bổ sung.
- Chọn một kỹ năng trong danh sách ở mục trước để đầu tư sáu tháng tới, viết ra cụ thể: học ở đâu, tập bao lâu một tuần, đo tiến bộ thế nào.
- Đặt lịch rà lại sau sáu tháng. Công cụ thay đổi, công việc của bạn cũng thay đổi.
Bài tập này không nhằm vẽ ra bức tranh u ám mà để thay nỗi lo mơ hồ bằng một danh sách việc làm được. Nhiều người sau khi rà thấy rằng phần công việc dễ bị thay chỉ là một phần nhỏ thu nhập, và phần cốt lõi vẫn vững.
Giữ quyền với giọng và gương mặt của mình
Thứ diễn viên có là gương mặt, giọng nói và lối diễn. Trong thời có AI, ba thứ này có thể bị ghi lại một lần rồi dùng nhiều lần mà người diễn không biết. Vì vậy thói quen quan trọng nhất là đọc kỹ hợp đồng, nhất là những điều khoản nói về việc ghi âm, quét hình ba chiều, dùng hình ảnh và giọng nói "cho mọi mục đích, mọi phương tiện, không giới hạn thời gian". Những cụm từ rộng như vậy cần được hỏi lại và thu hẹp.
Phần quyền của người biểu diễn, quyền hình ảnh và giọng nói, cùng cách đọc các điều khoản liên quan tới AI trong hợp đồng, có bài riêng trong danh mục quyền của nghệ sĩ trên trang. Với vụ việc cụ thể, bạn nên hỏi luật sư; trang AI Cố Vấn của hệ có thể là nơi bắt đầu để tìm người tư vấn. Quy định pháp luật về chủ đề này đang thay đổi, nên luôn kiểm lại quy định hiện hành.
Điều cuối cùng: đừng tự làm điều mà bạn không muốn người khác làm với mình. Không dùng công cụ giả giọng, giả mặt một nghệ sĩ có thật cho bài tập hay video vui. Nghề diễn sẽ giữ được giá trị nếu chính người trong nghề tôn trọng giọng nói và gương mặt của nhau.
Câu hỏi thường gặp
Nghề lồng tiếng có bị AI thay thế hoàn toàn không?
Hiện chưa có cơ sở để nói hoàn toàn. Giọng tổng hợp đang được dùng cho nội dung đơn giản, cần nhanh và rẻ, nhưng những vai cần cảm xúc, cần giọng nhân vật đặc biệt hay cần diễn cùng người khác vẫn cần người lồng tiếng. Người làm nghề nên giữ quyền với giọng của mình và đầu tư vào mảng cần diễn xuất.
Diễn viên mới có nên bỏ nghề vì sợ AI không?
Đó là quyết định cá nhân, nhưng sợ AI không nên là lý do duy nhất. Nghề diễn vốn bấp bênh từ trước khi có AI. Câu hỏi nên đặt là bạn có thật sự muốn làm nghề này, có kế hoạch sống được trong những năm đầu và có chịu đầu tư vào kỹ năng khó thay hay không.
Diễn viên có thể dùng AI để làm gì có ích?
Phân tích kịch bản, đặt câu hỏi về động cơ nhân vật, sắp xếp lịch tập, soạn hồ sơ, luyện phát âm ngoại ngữ, tìm hiểu bối cảnh lịch sử của vở diễn. Những việc này giúp bạn dành nhiều thời gian hơn cho phần tập với cơ thể và bạn diễn.
Sân khấu kịch có sống được khi khán giả xem màn hình nhiều hơn?
Sân khấu đã sống qua thời phim ảnh và truyền hình bằng cách giữ thứ màn hình không có: sự có mặt và tương tác trực tiếp. Tuy vậy, vở diễn vẫn phải đủ hay và được giới thiệu tốt để khán giả rời nhà. Giá trị của sân khấu không tự thành vé bán ra.
Khi ký hợp đồng cần hỏi gì về AI?
Hỏi rõ đơn vị có ghi âm, quét hình để tạo bản sao kỹ thuật số không, dùng trong phạm vi nào, bao lâu, có trả công cho mỗi lần dùng lại không, và bạn có quyền từ chối không. Với điều khoản phức tạp, nên hỏi luật sư và kiểm quy định hiện hành.